Δευτέρα, 28 Ιανουαρίου 2019

Το έμβολο

Το έμβολο

Από τη Μυκηναϊκή εποχή, το τυπικό πλοίο (η πεντηκόντορος) ήταν τόσο εμπορικό όσο και πολεμικό πλοίο. Για το σκοπό αυτό ήταν εξοπλισμένο με ένα βαρύ μεταλλικό "έμβολο" στο μπροστινό άκρο της καρίνας, προοριζόμενο να "εμβολίσει " το πλοίο του αντιπάλου, στο πλάι, χάρη στις εξαιρετικά καλά συντονισμένες ενέργειες των κωπηλατών ("πρόσω"- "ανάποδα", πρόσω ολοταχώς). Αυτή η τακτική κορυφώθηκε με την Αθηναϊκή τριήρη, καθώς και κατά την Ελληνιστική περίοδο.

Ουσιαστικά, το έμβολο είναι μία μεταλλική "επένδυση" της απόληξης της καρίνας. αλλά είχε επίσης ένα μακρύ άκρο με υψηλή ικανότητα διάτρησης. Έτσι, χρειάζεται μια ισχυρή καρίνα ικανή να προβάλει αντίσταση στο δυνατό τράνταγμα που υφίσταται το άκρο της. Για το σκοπό αυτό, απαιτούνται δύο προϋποθέσεις: η αντίσταση της ίδιας της καρίνας και η κατάλληλη σύνδεσή της με τα περιβάλλοντα ξύλινα μέρη του πλοίου.

Όσον αφορά την αντίσταση, αξίζει να σημειωθεί η χαρακτηριστική περίπτωση του πλοίου "Αργώ" (Απολλώνιος ο Ρόδιος, Α' 125): "Και αμέσως, τόσο το λιμάνι των Παγασών όσο και η ίδια η Αργώ φώναξαν παροτρύνοντάς τους να ξεκινήσουν το ταξίδι τους: καθώς στην Αργώ ένα ιερό ξύλο είχε εισέλθει, ένα ξύλο [κομμένο] από την [ιερή] βελανιδιά της Δωδώνης και είχε τοποθετηθεί από την Αθηνά στο εσωτερικό τμήμα της μπροστινής καρίνας". Αυτό το απόσπασμα δείχνει το θεμελιώδη ρόλο μιας ισχυρής τρόπιδας - τμήμα ενός ιερού δέντρου του Δία σε αυτή την περίπτωση.

Τώρα, σύμφωνα με τη δεύτερη προϋπόθεση, οι ναυπηγοί θα πρέπει να χυτεύουν ένα έμβολο κοίλο στο πίσω μέρος του, και με μια γεωμετρία συμβατή με το άκρο της καρίνας που θα διείσδυε μέσα στο έμβολο.

  • Ας δούμε τώρα με περισσότερες λεπτομέρειες ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα των αρχαίων εμβόλων:

Αυτό το έμβολο (χρονολογημένο μάλλον τον 4ο αι. π.Χ.) ολικής μάζας περίπου 80 κιλών στην ακέραιη μορφή του, είναι κατασκευασμένο από μπρούτζο (με ένα υψηλό ποσοστό κασσίτερου της τάξεως του 11,7%) και ακολουθεί την τυπική μορφολογία των εξωτερικών τριών αιχμηρών σκαλισμάτων. Είναι διδακτικό να συγκρίνετε τη διαμήκη τομή αυτού του εμβόλου με το οπίσθιο γιγαντιαίο έμβολο του Althlet: αυτό το μικρό έμβολο φαίνεται να είναι πιο στιβαρό και χρησιμοποιήθηκε πιθανώς για σχεδόν κατά μέτωπο-επιθέσεις τείνοντας να αποσταθεροποιήσει το εχθρικό σκάφος. Οι ακτινογραφίες αυτού του εμβόλου δεν έχουν βρει καμία ένδειξη συγκόλλησης "κατά συνέπεια αυτό το τεχνούργημα χυτεύτηκε εξ ολοκλήρου στην άμμο", ακολουθώντας την τεχνική του χαμένου κεριού. Συμπερασματικά, αυτό είναι ένα υψηλής ποιότητας επίτευγμα της αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας.

Εκτός αυτού, το συμπαγές σφήνωμα του εμβόλου στην καρίνα, φαίνεται να είναι μια εξαιρετικά απαιτητική εργασία. Στον κοίλο χώρο του οπίσθιου μέρους του εμβόλου θα πρέπει να εισάγονται τα άκρα των πρώτων ξύλων του πλοίου, έτσι ώστε η ενέργεια από το τράνταγμα να κατανέμεται στη μέγιστη δυνατή μάζα του κύτους. Ο Μάρεϊ είναι πολύ κατατοπιστικός δείχνοντας ένα αντίγραφο ενός εμβόλου που κατασκεύασε σε συνεργασία με τον Κ. Ζάχο: αντί για τα ξύλα της πλώρης, μάρμαρα εισάγονται στο πίσω μέρος του εμβόλου - τα μάρμαρα του Μνημείου της Νικόπολης, στο οποίο οι αρχιτέκτονες του Οκτάβιου είχαν "εφαρμόσει" 36 έμβολα από τα αιχμαλωτισμένα πλοία της Κλεοπάτρας και του Αντώνιου (ναυμαχία του Ακτίου, 31 π.Χ.). Αυτό ήταν το ατιμωτικό τέλος της ναυπηγικής ιστορίας του Ελληνιστικού Κόσμου...

Ωστόσο, πριν από αυτό είχε προηγηθεί μια άλλη «υπερβολική» χρήση των εμβόλων από τους Πτολεμαίους. Περίπου το 210 π.Χ., όταν ο Πτολεμαίος Δ’ Φιλοπάτωρ έχτισε ένα γιγάντιο, μήκους 130μ πλοίο με διπλό κύτος ("με δύο πλώρες και δύο πρύμνες"), το εξόπλισε με "επτά έμβολα, ένα από τα οποία ήταν μακρύτερο από όλα τα υπόλοιπα, και τα άλλα ήταν μικρότερου μεγέθους· και μερικά από αυτά στερεώθηκαν στα αυτιά του πλοίου" [Αθηναίος, Ε. 204 α]. Τα "αυτιά" ήταν ισχυρά δοκάρια που τοποθετούνταν εγκάρσια κοντά στην πρύμνη, που προεξείχαν από το κύτος, ενισχυμένα κατά της πρόσκρουσης. Δεν έχουμε πειστικές αποδείξεις για τη δυναμική αντοχή μιας τέτοιας διάταξης, ούτε για την ικανότητα ενός πλοίου σαν αυτό να σαλπάρει.

  • Τέλος, ας προσθέσουμε εδώ ένα σπάνιο ιστορικό γεγονός που καταδεικνύει με έναν άλλο τρόπο μια ευρύτερη σημασία των εμβόλων των πολεμικών πλοίων: Στα τέλη του 4ου αι. π.Χ., ενώ οι Καρχηδόνιοι είχαν επικρατήσει σχεδόν σε ολόκληρη τη Σικελία, ο Αγαθοκλής, ο τύραννος των Συρακουσών θαρραλέα εκστράτευσε στη Λιβύη, έκαψε ολόκληρο τον στόλο του έτσι ώστε ο στρατός του να μην καταληφθεί από ηττοπαθείς ιδέες, κατέκτησε διακόσιες πόλεις και προχώρησε σε πολιορκία της Καρχηδόνας (την ίδια στιγμή που οι Καρχηδόνιοι πολιορκούσαν τις Συρακούσες!). Και αυτό είναι που έκαναν οι Καρχηδόνιοι ως αντιπερισπασμό: συνέλεξαν τα έμβολα του «αυτο-πυρπολούμενου» Ελληνικού στόλου και τα έστειλαν στις Συρακούσες ως «αποδεικτικά στοιχεία» της υποτιθέμενου αφανισμού του Αγαθοκλή, έτσι ώστε η πόλη να παραδοθεί ευρισκόμενη σε απόγνωση. Το τέχνασμα μπορεί να μην λειτούργησε, αλλά εδώ είναι πώς τα άκαυτα χάλκινα έμβολα μετατράπηκαν σε «υποκατάστατα» για μια χερσαία πολιορκία [Διόδωρος, 7.3/9.2/15.2].

Απόδοση αποσπάσματος από το βιβλίο : Tassios T. P., On Technology In Ancient Greece, 2018 Angelakis, Athens

  • Περισσότερα σε αυτή την κατηγορία: « Η Τεχνολογία στον Ησίοδο