Παρασκευή, 11 Ιανουαρίου 2019

Η Τεχνολογία στον Όμηρο

Η Τεχνολογία στον Όμηρο

Μετά την ευτυχή κατάληξη της Θεομαχίας, οι Έλληνες συνέχισαν να τρέφουν τους μύθους τους με τεχνολογικές λεπτομέρειες που αντικατοπτρίζουν σε κάποιο βαθμό τη δική τους τεχνική ανάπτυξη, καθώς και τα τεχνολογικά τους όνειρα (τη σύλληψη των Αυτομάτων, για παράδειγμα). Είναι αποδεκτό ότι ένα σημαντικό μέρος αυτών των γεγονότων και πεποιθήσεων απεικονίζεται στα έπη του Ομήρου. Είναι λοιπόν ενδιαφέρον να επανεξετάσουμε την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, αναζητώντας τεχνικές ιστορίες - πολύ συνοπτικές, ωστόσο.

α) Μέταλλα: εκτός από το χρυσό και το ασήμι, o μπρούτζος (χαλκός + κασσίτερος) ήταν το βασικό μεταλλικό υλικό στην Ιλιάδα. Ο σίδηρος θα εισβάλει με ορμή στην Οδύσσεια. Τα εργαστήρια μετάλλων περιγράφονται ζωντανά και στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια.

β) Όπλα: η σημασία αυτού του βασικού θέματος της κατασκευής των όπλων αποδεικνύεται από το γεγονός ότι σχεδόν ολόκληρη η Ραψωδία «Σ» της Ιλιάδας είναι αφιερωμένη σε αυτή την τεχνολογία. Εκτός αυτού, τα όπλα είναι συχνό θέμα των επών του Ομήρου: βέλη, ασπίδες, πανοπλίες, άρματα-και πάνω απ' όλα, τα περίφημα όπλα του Αχιλλέα. Πιο συγκεκριμένα, όσον αφορά στην κατασκευαστική (όχι την καλλιτεχνική) πτυχή των ασπίδων, συμπεριλαμβανομένης εκείνης του Αχιλλέα και του Αίαντα, θα ήθελα να αναφερθώ στην πρωτότυπη εργασία του Στ. Παϊπέτη και των συνεργατών του, οι οποίοι έχουν ανακατασκευάσει αυτά τα αμυντικά όπλα, στρώση τη στρώση, και τα έχουν υποβάλει σε αυστηρό έλεγχο τόσο πειραματικά όσο και αναλυτικά, καταλήγοντας ότι η φύση, η αλληλουχία και ο αριθμός αυτών των στρώσεων ήταν στην πραγματικότητα η βέλτιστη για την απορρόφηση της διατρητικής ενέργειας ενός δόρατος. Αυτά τα ευρήματα τείνουν να διαψεύσουν τη Sarah Morris (1992), που δήλωσε ότι «καμία τέτοια ασπίδα δεν προστάτεψε ποτέ έναν Μυκηναίο» ...

γ) Κτήρια: αξίζει να σημειωθεί ότι στην Ιλιάδα περιγράφονται κυρίως τα πλούσια και πολύπλοκα παλάτια των θεών, ενώ στην Οδύσσεια η τεχνολογία της οικοδόμησης «προσγειώνεται», περιγράφοντας τα ανθρώπινα κτήρια. Στην τεχνολογία οικοδόμησης κτηρίων (και πλοίων), είναι ενδιαφέρον να συμπεριλάβουμε επίσης το κατασκευαστικό θαύμα του Δούρειου Ίππου - εκείνο το σύνθετο και στερεό τέχνημα του αρχι-ξυλουργού Επειού: ένα γιγαντιαίο κινητό έργο, με ένα σώμα διαστάσεων περίπου 8 επί 16 επί 32 μέτρα (για να είναι σε θέση να φιλοξενήσει 3000 καλά κρυμμένους οπλίτες, όπως λέγεται).

δ) Αυτόματα: εδώ κορυφώνεται η αγάπη των αρχαίων Ελλήνων για την τεχνολογία. Τόσο βαθιά πιστεύουν στις τεχνικές γνώσεις τους, ώστε η φαντασία τους καλπάζει ορμητικά προς το μέλλον της τεχνολογίας

  • Κινούμενα Αυτόματα: Αυτοκινούμενοι τρίποδες, που εισέρχονται και εξέρχονται από τα παλάτια, αυτόματοι φυσητήρες κλιβάνων μεταλλουργίας, πύλες που ανοίγουν αυτόματα όταν ακούγεται ένα χτύπημα. Τα ομηρικά καθίστανται τεχνολογικά έπη! 
  • Ζωόμορφα και ανθρωπόμορφα Αυτόματα: Σκύλοι-φύλακες (κατασκευασμένοι από χρυσό και ασήμι), ζωντανά κορίτσια-ρομπότ ("μέσα τους υπάρχει μυαλό και ευστροφία, μέσα τους υπάρχει, επίσης, μια φωνή και δύναμη "), κ.ά.
  • Παγίδες: περίτεχνες θηλιές, κρυμμένες πάνω και κάτω από το κρεβάτι, προκειμένου να πιάσουν τους παράνομους εραστές.
  • Αυτόματα πλοία: τα πλοία των κατοίκων της Σχερίας υπερβαίνουν τα επιτεύγματα της σύγχρονης τεχνολογίας των αυτοματισμών – είναι «διανοούμενα» πλοία: δεν έχουν καπετάνιους, αλλά αναγνωρίζουν «αυτό που οι άνδρες έχουν κατά νου», και τους ταξιδεύουν πολύ γρήγορα μέσα στα σύννεφα - και είναι αβύθιστα.

Είναι η πρώτη φορά που η τεχνομυθική σκέψη των Ελλήνων τολμά να σχηματίσει α ν θ ρ ώ π ι ν α ρομποτικά επιτεύγματα, ενώ μέχρι εκείνη τη στιγμή τα Αυτόματα θεωρείτο ότι βρίσκονταν μόνο στην υπηρεσία των θεών. 

ε) Τεχνήματα-καλλιτεχνικά αντικείμενα: στην πραγματικότητα, οι θεοί είχαν διδάξει αρχικά τους ανθρώπους την τεχνική δεξιότητα και χειροτεχνία. Ο ίδιος ο Ήφαιστος «επεφάνη» στους ανθρώπους και έζησε εννέα χρόνια μαζί τους, ενώ, αργότερα, ο Προμηθέας θα πάρει την Τεχνολογία από την Αθηνά και τον Ήφαιστο, θα τη μεταφέρει στους ανθρώπους, και έτσι θα σώσει το ανθρώπινο είδος. Στη συνέχεια, ένα πιο συγκεκριμένα ανθρώπινο χαρακτηριστικό θα εμφανιστεί στα ανθρώπινα τεχνήματα: στα έπη του Ομήρου παρατηρούμε ότι κάθε τεχνικό αντικείμενο ήταν και ένα καλλιτεχνικό αντικείμενο. Εν τέλει, στην ελληνική γλώσσα, και τα δύο ονομάζονται «τεχνήματα»: η ασπίδα του Αχιλλέα, ένα τέλειο αμυντικό όπλο, ήταν επίσης ένα πολύ επεξεργασμένο έργο που περιγράφηκε σε όχι λιγότερο από 128 στίχους της Ιλιάδας!

Απόδοση αποσπάσματος από το βιβλίο : Tassios T. P., On Technology In Ancient Greece, 2018 Angelakis, Athens