Τετάρτη, 25 Σεπτεμβρίου 2019

Ελληνιστική Τεχνολογία

Ελληνιστική Τεχνολογία

Η αρχαία ελληνική τεχνολογία αναπτύχθηκε ήδη από τη Μυκηναϊκή περίοδο και μέχρι τους κλασικούς χρόνους. Στη συνέχεια, ο Αριστοτέλης (Πολιτικά, 1255,6, 35) βεβαίωσε μια πολιτική ουτοπία βασισμένη μόνο στην έλευση των αυτόματων και ρομποτικών μηχανών, προκειμένου να εξαλειφθεί η καταπίεση των κυβερνητών και των ιδιοκτητών σκλάβων. Αυτή η τεχνολογική επανάσταση είχε πράγματι σχεδιαστεί κατά τη διάρκεια της Ελληνιστικής περιόδου, κυρίως στη "γη ψυχή" της, Αλεξάνδρεια.

Στην Ελληνιστική εποχή, η αρχαία ελληνική τεχνολογία έφθασε στο ζενίθ της με βάση τις παλαιότερες καινοτομίες των Ελλήνων μηχανικών που απασχόλησε ο Μέγας Αλέξανδρος κατά τη διάρκεια της εκστρατείας του: ενός ειδικού για τη διάνοιξη σήραγγας, ενός πολεοδόμου, ενός υδραυλικού μηχανικού, και ούτω καθεξής. Αυτό το στρατιωτικό παράδειγμα δείχνει τον πολύ θετικό ρόλο που θα διαδραμάτιζε η διεύρυνση της κλίμακας των δημοσίων υποθέσεων στον τομέα της Τεχνολογίας.

Πριν αποπειραθούμε να εξηγήσουμε τη ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας από το τέλος του 4ου αι. π.Κ.Ε. μέχρι τον 1ο αι. Κ.Ε., τα κυριότερα τεχνολογικά επιτεύγματα αυτής της περιόδου θα έπρεπε να περιγραφούν συνοπτικά:

α) Τεχνικά έργα

  • Εξειδίκευση σε έργα αποστράγγισης μεγάλης έκτασης, όπως εκείνο της Λίμνης των Πτεχών (Εύβοια), το οποίο ήταν το πρώτο βάσει σύμβασης έργο στην ιστορία με ένα καπιταλιστικό Κ.Λ.Μ. σύστημα (Κατασκευή-Λειτουργία-Μεταβίβαση). Οι Πτολεμαίοι επίσης αποξήραναν ένα μεγάλο τμήμα της Λίμνης Μαρεώτιδας, έτσι ώστε η Αλεξάνδρεια να μπορέσει να επεκταθεί.
  • Η πολυκεντρική αψιδωτή γέφυρα στη Ρόδο (προσεγγιστικά 316 π.Κ.Ε.) και η γέφυρα με τα αντιστηρίγματα στην Ελεύθερνα (μέσα του 4ου αι. π.Κ.Ε.), πριν από τη Ρωμαϊκή ανάπτυξη των τοξωτών γεφυρών.
  • Ο "Φάρος " (ένας πύργος, περίπου 100 μ. ψηλός, στην Αλεξάνδρεια) πιθανότατα με εσωτερική εγκατάσταση για τη μηχανική ανύψωση μεγάλων ποσοτήτων καυσίμου.
  • Τα τέσσερα υδραγωγεία της Περγάμου που έφεραν 2000 κυβικά μέτρα νερού στην πόλη κάθε μέρα, μέσω τριπλού αγωγού και σιφώνων υπό πίεση 15 ατμοσφαιρών.

β) Ναυπηγική

  • Το χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το γιγαντιαίο πλοίο "Συρακουσία ", με τo μεγάλο του βάρος, που ο Ιέρων έστειλε ως δώρο στον Πτολεμαίο Γ’. Παρόμοια τάση μεγέθυνσης παρατηρείται στη Θαλαμηγό (το γιοτ) του Πτολεμαίου Δ’. Παρομοίως, ο συνολικός αριθμός των πλοίων του Πτολεμαϊκού στόλου (4300;) ήταν επίσης υπερβολικά μεγάλος.

γ) Στρατιωτική τεχνολογία

  • "Ελέπολις ", ο πολυώροφος, θωρακισμένος, κινητός πολιορκητικός πύργος (40-60 μ. ψηλός), που είναι γνωστό ότι χρησιμοποιήθηκε από τον Διονύσιο τον Πρεσβύτερο στις Συρακούσες, αλλά κυρίως από τον Δημήτριο τον Πολιορκητή.
  • Εφεύρεση των καταπελτών με ελατήριο και πεπιεσμένο αέρα (Κτησίβιος 285-222 π.Κ.Ε.) και η θεωρητική και πειραματική έρευνα του Φίλωνος του Βυζαντίου (περίπου 250 π.Κ.Ε.) σε καταπέλτες με στρεπτικά ελατήρια.

δ) Μηχανήματα

  • Αντλίες: το δίχρονο έμβολο του Κτησίβιου, το "τύμπανο " και "αλυσίδα " του Φίλωνος του Βυζαντίου (στον οποίο επίσης οφείλουμε την πρώτη υδροκίνητη αλυσιδωτή αντλία), καθώς και η Αρχιμήδεια κοχλιωτή αντλία.
  • Οι τεράστιοι γερανοί με τους οποίους ο Αρχιμήδης (287-212 π.Κ.Ε.), από πίσω από τα τείχη των Συρακουσών άρπαξαν τους γιγάντιους κινητούς πολιορκητικούς πύργους των Ρωμαίων και τους κατέστρεψαν.
  • Αυτόματον: οι μύθοι των Ελλήνων έγιναν πραγματικότητα-τώρα, δεν είχαν μόνο οι θεοί αυτόματα. Ο Φίλων ο Βυζάντιος (3ος αι. π.Κ.Ε.) και ο Ήρων ο Αλεξανδρεύς (προσεγγιστικά 1ος αι. Κ.Ε.) έγραψαν βιβλία για την "Αυτοματοποιητική", που σήμερα διατηρούνται στο σύνολό τους […].
  • Γρανάζια (οδοντωτοί τροχοί): περίπου την ίδια περίοδο, ο Αριστοτέλης αναφέρεται (στα Μηχανικά του 848α) στη μετάδοση της κίνησης μέσω εφαπτομένων κυκλικών τροχών, και στις εφαρμογές τους. Λίγο μετά, ο Κτησίβιος θα χρησιμοποιούσε γρανάζια στο υδραυλικό ωρολόγιό του, και οι αντλίες του Φίλωνος φαίνεται να έχουν κάνει παρόμοια χρήση τους· όπως ακριβώς τα οδόμετρα αργότερα.
  • Ατμοδύναμη: η αιολόσφαιρα του Ήρωνος περιστρεφόταν μέσω του ατμού. Παρόλο που δεν υπάρχουν στοιχεία για την πρακτική εφαρμογή της, η μετάδοση της κίνησης από έναν άξονα σε έναν άλλο μέσω ιμάντα ήταν ήδη γνωστή στις υδραυλικές αντλίες του Φίλωνος. Ως εκ τούτου, ήταν μόνο θέμα χρόνου μέχρι η περιστροφή (με τη βοήθεια του ατμού) να μεταδοθεί (μέσω μιας αλυσίδας) σε μια αντλία. Εν τέλει, ο ίδιος ο Ήρων είχε ήδη σχεδιάσει τη μετάδοση της κυκλικής κίνησης ενός ανεμοστροφέα στη δίχρονη αντλία του Κτησίβιου που χρησιμοποιείται στην "Ύδραυλι" (το πρώτο εκκλησιαστικό όργανο).

ε) Γεωργία

  • • Ενδεικτικό παράδειγμα της ανάπτυξης σε αυτόν τον τομέα είναι η πρέσα με βίδα για την παραγωγή ελαιόλαδου, μια εφεύρεση του Ήρωνος.

στ) Μεταλλοτεχνία

  • Όλες οι μεταλλουργικές τεχνολογίες είχαν ήδη (από τον 4ο αι. π.Κ.Ε.) φτάσει στο απόγειό τους. Η μεταλλοτεχνία είχε στη διάθεσή της, τότε, διάφορα κράματα για ποικίλες εφαρμογές, από την παραγωγή αγαλμάτων έως την παραγωγή όπλων, και από την κατασκευή καλοφτιαγμένων οικιακών σκευών μέχρι την κατασκευή οδοντωτών τροχών. Οι βασικές τεχνικές ήταν χύτευση ή σφυρηλάτηση των μεταλλικών φύλλων, αλλά και ο τόρνος μετάλλων χρησιμοποιήθηκε επίσης.

ζ) Χημεία

  • Ακολουθώντας τις βασικές αρχές της χημικής μεταβολής, οι οποίες είχαν εισαχθεί ήδη από τους προσωκρατικούς φιλοσόφους και τους Στωικούς, η εμπειρική χημεία της επεξεργασίας μετάλλων, πολύτιμων λίθων και χρωστικών όλων των ειδών (μέσω μιας τεράστιας ποικιλίας αντιδραστηρίων) ξεκίνησε από τον Βώλο από τον Μένδη, έξω από την Αλεξάνδρεια (περίπου 200 π.Κ.Ε.), και κορυφώθηκε στην ίδια την Αλεξάνδρεια, μεταξύ του 1ου αι. π.Κ.Ε. και του 4ου αι. Κ.Ε.

η) Επιστημονικά εργαλεία

Σίγουρα κάποιος δεν θα περίμενε να βρει ένα αρχαίο ελληνικό κείμενο που να περιγράφει την «πρόθεση» της Τεχνολογίας να υπηρετήσει την Επιστήμη. Ωστόσο, έχουμε αποδεικτικά στοιχεία για την παραγωγή χρήσιμων αντικειμένων για επιστημονικές μετρήσεις:

  • Μέτρηση του χρόνου: "υδραυλικά ωρολόγια".
  • Οδόμετρα (παρόμοια με τα σημερινά ταξίμετρα).
  • Αστρολάβοι όλων των ειδών.
  • Ζυγοί ακριβείας.
  • Όργανα χωρομέτρησης (τοπογραφικά όργανα), όπως το αλφάδι, η διόπτρα, κλπ.
  • Ιατρικά εργαλεία: χειρουργικά και ορθοπεδικά εργαλεία (από ιατρούς όπως ο Ανδρέας, o Nυμφόδωρος, μεταξύ άλλων), καθώς και το ειδικό σφυγμόμετρο του Ηρόφιλου (επίσης ιατρού) στην Αλεξάνδρεια (περίπου 300 π.Κ.Ε.).
  • "Δημιουργία σφαίρας" (σφαιροποιία): απλά (απ)εικονιστικά αντίγραφα του ουρανού με σταθερά ουράνια σώματα (Κικέρων, Περί Δημοκρατίας 14.22) ή εντελώς λειτουργικά μοντέλα, όπως το δεύτερο Πλανητάριο του Αρχιμήδη, το οποίο ο Κικέρων περιγράφει λεπτομερώς-και, φυσικά, ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων.

Η άποψη του von Staden (Πανεπιστήμιο του Γέιλ) είναι ενδιαφέρουσα από αυτή την πλευρά: "Οι ομοιότητες μεταξύ του μοντέλου της καρδιάς του Ερασίστρατου και των κεντρικών χαρακτηριστικών της νέας Αλεξανδρινής μηχανικής τεχνολογίας είναι εντυπωσιακές." – μία μνεία στους δύο θαλάμους και τις βαλβίδες της καρδιάς, και στην αντλία του Κτησίβιου.

θ) Τεχνουργήματα για τον πολιτισμό

Ακριβώς όπως η τεχνολογία εξυπηρέτησε κάθε είδους ανάγκη που δεν μπορούσε να ικανοποιηθεί με φυσικά μέσα, ήταν λογικό (ιδιαίτερα κατά την Ελληνιστική περίοδο) ότι η τεχνολογία θα εξυπηρετούσε επίσης τις ανάγκες των ανθρώπων στην επικοινωνία και τον πολιτισμό γενικότερα. Είναι, ωστόσο, έκπληξη το γεγονός ότι, σε ένα σημαντικό τμήμα της σημερινής διεθνούς βιβλιογραφίας, αυτές οι θαυμάσιες τεχνικές ανακαλύψεις υποτιμώνται με ιδεολογικούς χαρακτηρισμούς, όπως "διασκεδαστικές συσκευές", αν και αποτελούν εξαιρετικά τεχνολογικά επιτεύγματα – ακόμη και με τη σημερινή γνώση.

Ενδεικτικά παραδείγματα περιλαμβάνουν:

  • Στίβος: Η ύσπληξ, το όργανο το οποίο, μέσω ενός στρεπτικού ελατηρίου, επέτρεπε την ταυτόχρονη εκκίνηση των δρομέων στο στάδιο.
  • Μουσική: Η ύδραυλις του Κτησίβιου, το μουσικό όργανο που λειτουργούσε με πεπιεσμένο αέρα που μεταφερόταν (μέσω κλειδιών) στους κατάλληλους σωλήνες (όπως εκείνοι που βρέθηκαν στο Δίον).
  • Αυτόματο Θέατρο: Το διάρκειας επτά λεπτών αυτόματο θέατρο του Φίλωνος και του Ήρωνος, το οποίο λειτουργούσε χωρίς καμία εξωτερική παρεμβολή, χάρη σε μια εξαιρετικά περίπλοκη εσωτερική περιέλιξη ενός λεπτού σχοινιού, μήκους περίπου 100 μ.
  • Τηλεπικοινωνίες: Ο υδραυλικός τηλέγραφος του Αινεία του Τακτικού, και η «πυρσεία» του Κλεόξενου και του Δημόκλειτου: μετάδοση ψηφιακού οπτικού σήματος μέσω πυρσών (Πολύβιος, Ιστορίαι Ι’, 43-47).
  • Θρησκεία: Το αυτόματο άνοιγμα των πυλών του ναού, όταν ο πιστός άναβε φωτιά στον εξωτερικό βωμό (Ήρων, Πνευματικά, A, 38), συνέβαινε χάρη στη διαστολή του θερμαινόμενου αέρα.

Παρά την ακραία συντομία στην παράθεση των παραπάνω τεχνολογικών επιτευγμάτων της ελληνιστικής περιόδου, καθίσταται προφανές ότι η πληθώρα των τεχνουργημάτων, και, ιδίως, το φάσμα των αναγκών που αυτά εξυπηρέτησαν, αποτελούν εξαιρετικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα της περιόδου· ήταν σαφώς μια περίοδος λατρείας της τεχνολογίας στην ιστορία της ανθρωπότητας – που κορυφώθηκε με τον πρώτο αναλογικό υπολογιστή, τον Μηχανισμό των Αντικυθήρων.

Απόδοση αποσπάσματος από το βιβλίο : Tassios T. P., On Technology In Ancient Greece, 2018 Angelakis, Athens, από την Αφροδίτη Παγούνη