Τρίτη, 12 Ιουλίου 2022

Πόλις-Κράτος

Πόλις-Κράτος

Η ανάδυση του θεσμού της πόλης–κράτους συνδέεται με ένα κλίμα σκληρών εσωτερικών συγκρούσεων ιδιοποίησης της εξουσίας, τη λεγόμενη κρίση του ομηρικού κόσμου. Αρχικά, με την καταστροφή των μυκηναϊκών κέντρων τον 11ο αι. π.Χ. και τους βασιλείς να στερούνται τους υλικούς πόρους ώστε να μονοπωλούν την εξουσία, αυτοί επιζητούν τη στρατιωτική συμβολή των ευγενών. Έτσι, με την αδυναμία συντήρησης μια ανακτορικής οργάνωσης Μυκηναϊκού τύπου το χάσμα βασιλιά και ευγενών μειώθηκε δραματικά, με αποτέλεσμα την εξασθένιση της ισχύος του πρώτου. Στις αρχές του 9ου αι. π.Χ. η διοίκηση μεταβιβάζεται στους ευγενείς.

Οι τελευταίοι ονομάζονται επίσης και άριστοι καθώς ασκούσαν τη διακυβέρνηση βάσει της καταγωγής και της κτηματικής περιουσίας τους. Τα περισσότερα ελληνικά κράτη διοικούνταν από αυτούς, τους εκλεγμένους άρχοντες. Σε περιπτώσεις όπου υπήρχε βασιλεία και φυλετικό κράτος ή διαφορετικά κράτος-τέμενος, οι βασιλείς διατηρούσαν ορισμένα από τα προνόμια τους, κυρίως θρησκευτικού χαρακτήρα. Την ίδια στιγμή, οι αριστοκράτες επιθυμούσαν την επέκτασή τους πέραν του τότε ελληνικού κόσμου, γεγονός το οποίο οδήγησε στον Β’ Αποικισμό. Τότε είναι που εμφανίζεται και η πόλις-κράτος.

Η περίοδος που ακολούθησε μετά τις μεγάλες μετακινήσεις των λαών, μοιάζει με επιστροφή στον ελληνικό κόσμο. Εκεί, δεν υπήρχαν μεγάλες συγκεντρώσεις πληθυσμού και οι κάτοικοι διέμεναν σε χωριά. Όμως, με το τέλος του 9ου αι. π.Χ. συνέβη δομική επανάσταση, δηλαδή οι πόλεις αναπτύχθηκαν και έθεσαν στον έλεγχο τους τα χωριά της περιφέρειας. Απόδειξη της συνένωσης αυτής, χωριών και πολιχνών, υπήρξε η εμφάνιση των συνοικισμών. Επιπλέον, ένας άλλος τρόπος δημιουργίας πόλεων ήταν η ανεξαρτητοποίηση τμημάτων διαφορετικών φυλών όπου οργανώθηκαν μεταξύ τους, καθώς και η ένωση γειτονικών κοινοτήτων σε ενιαίο χώρο. Η αλλαγή αυτή διέφερε χρονικά ανάλογα με την κάθε περιοχή. Τα πιο πρώιμα παραδείγματα εντοπίζονται στη Μικρά Ασία και πιο συγκεκριμένα το 850 π.Χ. στην Παλαιά Σμύρνα. Από την άλλη, στην κυρίως Ελλάδα παρατηρείται στη Σπάρτη ήδη πριν το τέλος του 9ου αι. π.Χ. με τη συνένωση πέντε χωριών, ενώ στους Ηλείους η ίδια διαδικασία συμβαίνει το 471/70 π.Χ..

Συνώνυμο της πόλης-κράτους είναι η εδαφική περιοχή, η χώρα της. Με άλλα λόγια η έννοια του χώρου και της οργανωμένης κοινότητας ανθρώπων κάτω από μια εξουσία με στόχο την αντιμετώπιση των κοινών προβλημάτων. Από γεωγραφική άποψη, η πόλις ή το άστυ διαμορφωνόταν γύρω από μια ισχυρή θέση, την ακρόπολη. Αυτή λειτουργούσε ως κέντρο θρησκευτικού, πολιτικού και διοικητικού χαρακτήρα, ενώ περιμετρικά της, τις περισσότερες φορές, υπήρχε τείχος για την προστασία της. Γύρω από αυτήν αναπτυσσόταν ο οικισμός, ενώ σε μία ευρύτερη περιοχή υπήρχαν καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Σε αυτές μπορούσε κανείς να συναντήσει διάσπαρτους οικισμούς, τις κώμες όπου ήταν η ύπαιθρος χώρα. Από οργανωτική άποψη, οι πολίτες δηλαδή οι κάτοικοι της περιοχής συμμετείχαν στη διαχείριση των κοινών και έπαιρναν μικρότερο ή μεγαλύτερο μέρος στη λήψη αποφάσεων. Ο τρόπος άσκησης εξουσίας και η συμμετοχή ή μη των πολιτών όριζε το πολίτευμα. Ανεξαρτήτως αυτού, οι κάτοικοι ως προς τη δημιουργία μιας πόλης-κράτους είχαν ορισμένες επιδιώξεις και προϋποθέσεις. Αυτές ήταν η ελευθερία, η αυτονομία και η αυτάρκεια. Όπως τονίζει και ο Αριστοτέλης στα Πολιτικά του, στόχος των ανθρώπων δεν είναι το ζην, αλλά το ευ ζην. Συνεπώς, αυτοί αγωνίζονταν για την ελευθερία της πόλης και συνέβαλλαν στη διακυβέρνηση με νόμους που οι ίδιοι είχαν θεσπίσει για την αυτονομία και την αυτάρκεια της.

Η δημιουργία της πόλης-κράτους επηρέασε σημαντικά διάφορους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας. Έτσι, κατά πρώτον, αναπτύχθηκε η γεωργία. Στο παρελθόν οι άνθρωποι ήταν κυνηγοί, αλλά έχοντας πλέον μία σταθερή βάση εξελίχθηκαν σε ικανότατους καλλιεργητές. Κατά δεύτερον, αποτέλεσμα της μόνιμης εγκατάστασης σε έναν τόπο, υπήρξε και η αύξηση του πληθυσμού, που έλαβε μεγάλες διαστάσεις. Κατά τρίτον, στο β’ μισό του 8ου αι. π.Χ. εκδηλώνεται η έκφραση των ανθρώπων με ένα νέο μέσο, την κεραμική. Σε αυτήν επικρατεί ο λεγόμενος γεωμετρικός ρυθμός, όπου όπως υποδηλώνει το όνομα του, η κεραμική επιφάνεια διακοσμείται με γεωμετρικά μοτίβα και μορφές. Κατά τέταρτον, η εμφάνιση και ανάπτυξη της μεταλλουργίας μαρτυρά την ικανότητα των ανθρώπων στον τομέα αυτό, αφού μια πληθώρα αναθημάτων όπως λέβητες, όπλα, πόρπες έχουν έρθει στο φως από τις ανασκαφές. Έτσι, οι άνθρωποι βελτιώνουν το επίπεδο της ζωής τους διότι πλέον δεν τους ενδιαφέρει μόνο η επιβίωση, αλλά επιθυμούν και επιδιώκουν για καλή διαβίωση.

Ο αντίκτυπος της δημιουργίας της πόλης-κράτους υπήρξε μοναδικός. Αρχικά, αν και βοήθησε στην οργάνωση των ανθρώπων μεταξύ τους, αποτέλεσε τροχοπέδη για την ένωση των Ελλήνων σε ένα κράτος. Με τη δημιουργία ξεχωριστών πόλεων-κρατών εκφράστηκε ένα κλίμα πατριωτισμού με τοπικιστικό πνεύμα, το οποίο τόνιζε τις διαφορές των κατοίκων της κάθε περιοχής. Ως άμεση απόρροια της κατάστασης αυτής, οι εμφύλιες συγκρούσεις ήταν συχνό φαινόμενο. Παρόλα αυτά, αν και οι πόλεις είχαν αναπτυχθεί ήδη από την 4η χιλιετία π.Χ. στη Μεσοποταμία, για πρώτη φόρα στον ελλαδικό χώρο εκφράστηκαν οι έννοιες του πολίτη και της πολιτικής δράσης εν γένει, γεγονός που ανέδειξε την ιδιαιτερότητα των εδώ πληθυσμών απέναντι στους άλλους λαούς. Με τον όρο πολιτική νοείται η αυτόβουλη δράση του πολίτη για την αντιμετώπιση των κοινών προβλημάτων και για την κατοχύρωση των δικαιωμάτων του. Μέσα στο ανθρωπιστικό περιβάλλον της πόλης, ζυμώθηκαν με το πέρασμα του χρόνου η ισονομία και η ισηγορία, που συναποτέλεσαν αργότερα τη βάση του δημοκρατικού πολιτεύματος. Ο πολίτης, μέσα στα πλαίσια αυτά, νιώθει ασφαλής και ελεύθερος, είναι ενεργό μέλος της κοινότητας και της διακυβέρνησης, ενώ παράλληλα ασχολείται με διάφορες δραστηριότητες. Επίσης, στρατεύεται προκειμένου να προστατεύσει την κυριότητα της περιοχής του.

Τα πολιτεύματα με τη σειρά τους, εξελίχθηκαν στον χρόνο. Στο πρώτο στάδιο τους, εντοπίζεται η βασιλεία όπως προαναφέρθηκε, η οποία αντικαθίσταται από την αριστοκρατία με την άνοδο της πόλης-κράτους. Τότε η απόκτηση του δικαιώματος του πολίτη ήταν ζήτημα κληρονομικό και οικονομικό. Κατά τη διάρκεια, όμως, του αποικισμού και άλλες ομάδες άρχισαν να αποκτούν χρηματική ισχύ λόγω του εμπορίου, της βιοτεχνίας και της ναυτιλίας. Σταδιακά και αυτές διεκδίκησαν την εξουσία, μαζί με τα μέλη της οπλιτικής φάλαγγας. Η τελευταία, ήταν ένα στρατιωτικό σώμα στο οποίο οι πολίτες αποκτούσαν την ιδιότητα του πολεμιστή, ενώ είχαν τη δυνατότητα να συντηρούν τον εξοπλισμό τους με δικά τους έξοδα. Το αποκορύφωμα της διαδικασίας αυτής επήλθε μεταξύ του τέλους του 7ου αι. π.Χ. και των αρχών του 6ου αι. π.Χ. όπου οι διαφορές ευγενών, αστών και πλήθους οξύνθηκαν. Τότε, συνέβη η κωδικοποίηση του άγραφου δικαίου με την καταγραφή του από τους νομοθέτες όπως π.χ. ο Λυκούργος και η πολιτική βάση των πόλεων διευρύνθηκε. Έτσι, το πολίτευμα μεταβάλλεται σε ολιγαρχία ή τιμοκρατία, εφόσον πλέον τα «τιμήματα» δηλαδή τα εισοδήματα καθόριζαν τη συμμετοχή ή μη στην πολιτική. Η επικράτηση των ολίγων, βέβαια, δεν έδωσε λύση στα προβλήματα του λαού. Ορισμένα πρόσωπα εκμεταλλεύθηκαν τις κοινωνικές αναταραχές για την επιβολή της δικής τους εξουσίας, με πρόσχημα συνήθως την ευγενική τους καταγωγή. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργήθηκε η τυραννίδα, με τον αρχηγό της να ονομάζεται τύραννος. Η πτώση της τοποθετείται γύρω στα τέλη του 6ου αι. π.Χ. ενώ στην πολιτική σκηνή της Αθήνας εμφανίζεται μια εμβληματική μορφή ο Κλεισθένης.

Με τις μεταρρυθμίσεις του ανέδειξε ως κυρίαρχο πολιτειακό όργανο την Εκκλησία του Δήμου, δηλαδή μια συνέλευση, στην οποία συμμετείχαν όλα τα ενήλικα μέλη της κοινότητας με πολιτικά δικαιώματα. Το πολίτευμα που προέκυψε είναι η Δημοκρατία, η οποία υπερίσχυσε έναντι όλων των άλλων.

Εργασία της Μαρίας Ιωάννας Νικολετοπούλου, στο πλαίσιο της πρακτικής της άσκησης στο Μουσείο των Ηρακλειδών
Επιμέλεια κειμένου: Αφροδίτη Παγούνη

ΠΗΓΕΣ

J.B. Bury & Russell Meiggs, Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας, σ.95-97, Ινστιτούτο Α. Καρδαμίτσα, Αθήνα 1998

Claude Mossé, Η αρχαϊκή Ελλάδα από τον Όμηρο ως τον Αισχύλο (8ος-6ος π.Χ.), σ. 40-42, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2001

https://www.academia.edu/7740080/Πολίτης_πόλις_κράτος

http://users.sch.gr/ipap/Ellinikos%20Politismos/Yliko/istoria/a-04-02.htm

http://ebooks.edu.gr/ebooks/v/html/8547/2696/Istoria_A-Lykeiou_html-empl/indexII2_2.html

https://www.slideshare.net/chryssoulakos/ss-81452879

https://sites.google.com/site/bishopphotios/home/dokimia/pole–kratospolitesstenarchaiaelladadiaphores–omoiotetesmetaxy8ou6ou-5ouaionamch