Δευτέρα, 11 Ιουλίου 2022

Από την Πεντέλη ως την Ακρόπολη και το εργοτάξιο του Παρθενώνα

Από την Πεντέλη ως την Ακρόπολη και το εργοτάξιο του Παρθενώνα

Ο Παρθενώνας είναι το σημαντικότερο μνημείο της αρχαιότητας και αποτελεί την αποκορύφωση της αρχαίας ελληνικής γλυπτικής και αρχιτεκτονικής. Αυτό το αρχιτεκτονικό και καλλιτεχνικό θαύμα του 5ου αι. π.Χ. είναι αποτέλεσμα μακροχρόνιας εξέλιξης του δωρικού ρυθμού και της για αιώνες προσπάθειας των Αθηναίων να φτάσουν σε αυτό το ύψιστο σημείο τέχνης και πολιτισμού. Σαράντα χρόνια μετά την μάχη του Μαραθώνα και τριάντα χρόνια από την καταστροφή που επέφεραν οι Πέρσες στον Αρχαίο Ναό, ο Περικλής εμπνεύστηκε ένα μεγαλόπνοο πρόγραμμα για την οικοδόμηση της Ακρόπολης, σε μια περίοδο ειρήνης και ευημερίας για την Αθήνα.

Ο Παρθενώνας είναι το σημαντικότερο μνημείο της αρχαιότητας και αποτελεί την αποκορύφωση της αρχαίας ελληνικής γλυπτικής και αρχιτεκτονικής. Αυτό το αρχιτεκτονικό και καλλιτεχνικό θαύμα του 5ου αι. π.Χ. είναι αποτέλεσμα μακροχρόνιας εξέλιξης του δωρικού ρυθμού και της για αιώνες προσπάθειας των Αθηναίων να φτάσουν σε αυτό το ύψιστο σημείο τέχνης και πολιτισμού.

Σαράντα χρόνια μετά την μάχη του Μαραθώνα και τριάντα χρόνια από την καταστροφή που επέφεραν οι Πέρσες στον Αρχαίο Ναό, ο Περικλής εμπνεύστηκε ένα μεγαλόπνοο πρόγραμμα για την οικοδόμηση της Ακρόπολης, σε μια περίοδο ειρήνης και ευημερίας για την Αθήνα. Για αυτόν τον σκοπό, επέλεξε τους πιο ικανούς αρχιτέκτονες της εποχής εκείνης, Ικτίνο και Καλλικράτη. Ο Φειδίας φέρεται να είχε την ευθύνη του γλυπτού διάκοσμου του Παρθενώνα. O Παρθενώνας άρχισε να κτίζεται το 447 π.Χ. και αποπερατώθηκε το 438 π.Χ., δηλαδή σε εννέα μόλις χρόνια, ενώ η φιλοτέχνηση των γλυπτών του το 432 π.Χ., δηλαδή σε άλλα έξι χρόνια.

Όλοι οι μελετητές, ερευνητές, ιστορικοί, τεχνικοί που ασχολήθηκαν με την κατασκευή του μνημείου, εκφράστηκαν με θαυμασμό που σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα και με τα περιορισμένα μέσα της εποχής εκείνης κτίστηκε ο Παρθενώνας. Ο Μανόλης Κορρές αναφέρει ότι «ένα παρόμοιο κτίριο με τα μεταφορικά και ανυψωτικά μέσα και με την σύγχρονη τεχνολογία της εποχής μας θα απαιτούσε σήμερα διπλάσιο χρόνο για να κτιστεί. Θα ήταν δε πολύ δύσκολο να πει κανείς ότι θα είχαν επιτευχθεί αυτές οι φανταστικές λεπτομέρειες, η αρχιτεκτονική τελειότητα και η κατασκευαστική ακρίβεια».

Στον Παρθενώνα για πρώτη φορά συμπεριελήφθησαν και στοιχεία του Ιωνικού ρυθμού, τα οποία εναρμονίστηκαν πλήρως με την λιτότητα του δωρικού ρυθμού, προσφέροντας στο μνημείο μια μοναδική χάρη και ελαστικότητα. Επιπλέον, όλες αυτές οι αρχιτεκτονικές ιδιαιτερότητες που παρουσιάζει ο Παρθενώνας με τις καμπυλότητες, τις εκλεπτύνσεις, τις εντάσεις και τις κλίσεις, έχουν γίνει αντικείμενο μελέτης πολλών μελετητών από όλο τον κόσμο και σε όλες τις εποχές.

Ο Παρθενώνας είναι ένας από τους λίγους ολομάρμαρους ελληνικούς ναούς. Πολλά τμήματα της γλυπτής διακόσμησης, του επιστυλίου και των φατνωμάτων της οροφής έφεραν γραπτό διάκοσμο με κόκκινο, μπλε και χρυσό χρώμα. Χρησιμοποιήθηκε πεντελικό μάρμαρο, εκτός από τον στυλοβάτη, ο οποίος κατασκευάστηκε από ασβεστόλιθο. Εργάστηκαν περίπου πενήντα Έλληνες γλύπτες και άξιοι καλλιτέχνες, υπό την καθοδήγηση του Φειδία, μεταξύ των οποίων οι πιο γνωστοί και από άλλα έργα τους ήταν ο Μύρων, ο Καλλίμαχος, ο Αλκαμένης, ο Κριτίων, ο Κρησίλας, ο Αγοράκριτος, ο Κολώτης. Δυστυχώς, αυτά τα γλυπτικά αριστουργήματα των καλλιτεχνικών της ελληνικής αρχαιότητας, που λάμπρυναν τον παγκόσμιο πολιτισμό, υπέστησαν ανεπανόρθωτες καταστροφές σε διάφορες εποχές και από διάφορες αιτίες.

Εξόρυξη του πεντελικού μαρμάρου
Όπως αναφέρει ο Μανόλης Κορρές, Πρόεδρος της Επιτροπής Συντήρησης Μνημείων Ακρόπολης: «Το πρώτο επίτευγμα ήταν η εξόρυξη και η φόρτωση για να πάρουν τα μάρμαρα τον δρόμο προς την Αθήνα. Υπήρχε μεγάλη δυσκολία εξόρυξης, καθώς το λατομείο λειτουργούσε σε μεγάλο βάθος. Με ένα σύστημα με ισχυρές μηχανές το οποίο διέθεταν, ανέβαζαν τα μάρμαρα μέχρι το στόμιο του λατομείου. Εκεί, τα φόρτωναν σε ξύλινα έλκηθρα και τα κατέβαζαν χρησιμοποιώντας το κατηφορικό έδαφος. Με τον τρόπο αυτό έφταναν σε ένα σημείο κάπου ένα χιλιόμετρο πιο ψηλά από την περιοχή όπου βρίσκεται σήμερα η Μονή Πεντέλης. Σε εκείνο το σημείο, ακολουθούσε η φόρτωση στις άμαξες που κατευθύνονταν φορτωμένες στην Αθήνα, μια διαδρομή που διαρκούσε έξι ώρες. Μεταγενέστερα αναπτύχθηκε μια μέθοδος όπου οι άμαξες έφταναν μέχρι το λατομείο». Σημειώνει, επίσης, ότι πριν από 2500 χρόνια είχε γίνει μια συστηματική εξερεύνηση των κοιτασμάτων με συστήματα γεωλογικής διασκόρπισης. Σήμερα, μετά δυσκολίας ειδικοί μεταλλειολόγοι και γεωλόγοι μπορούν να προσδιορίσουν πού υπάρχουν κοιτάσματα και τη διάρκεια της ανάλογης ποιότητας.
«Είναι μια πτυχή που προκαλεί δέος εάν σκεφθεί κανείς ότι μόνο για τους σπόνδυλους των κιόνων συγκεντρώθηκαν 600 όγκοι μαρμάρων των 5-6 κυβικών μέτρων. Μέσα σε 8 χρόνια συνολικά ο Παρθενώνας ήταν έτοιμος, με τη στέγη του να αποτελείται από 13.000 μαρμάρινα κεραμίδια, που ζυγίζουν 50 κιλά το κάθε κομμάτι και κάθε ένα απαιτεί 6-7 μεροκάματα ειδικευμένου μαρμαρά. Όμως η εργασία γινόταν παράλληλα προκειμένου να είναι έτοιμα τα διάφορα τμήματα. Ταυτόχρονα με το κεντρικό εργοτάξιο, λειτουργούσαν στο Χαλάνδρι και την Πεντέλη περιφερειακά εργαστήρια, όπως για παράδειγμα για τα λαξευτά φατνώματα, κάποια εκ των οποίων ζυγίζουν 2-2,5 τόνους και αποτελούν τις οροφές στους περιμετρικούς χώρους του κτιρίου».

Η τεχνική και τα ανυψωτικά μέσα
Στον Παρθενώνα δούλευαν ταυτοχρόνως οκτώ μεγάλοι γερανοί και ο καθένας είχε 27 μέτρα ύψος. Σε κάθε πρόσοψη υπήρχε ένας μεγάλος γερανός με μέγιστη ανυψωτική δύναμη 15 τόνους. Είχαν τη δυνατότητα να ανεβάζουν ένα βάρος 10 τόνων από τη γη, στο ύψος του κτιρίου μέσα σε 15 λεπτά της ώρας. Για να λειτουργήσει το σύστημα ανύψωσης μεγάλου βάρους έπρεπε να εργάζονται σε κάθε γερανό 10 άντρες που χρησιμοποιούσαν ένα σύστημα με τροχαλίες και πολύσπαστα. Ουσιαστικά, εφάρμοζαν τις αρχές της Μηχανικής που θα συστηματοποιούσε ο Αρχιμήδης έπειτα από 200 χρόνια. «Όμως η τεχνική που τότε χρησιμοποιούσαν και τα ανυψωτικά μέσα είχαν ήδη εφαρμοστεί και αλλού στον ελληνικό κόσμο. Παράδειγμα: Οι λίθοι που χρησιμοποιήθηκαν στον Σελινούντα της Σικελίας ζύγιζαν 5 φορές περισσότερο από τους μεγαλύτερους λίθους του Παρθενώνα», λέει ο κ. Κορρές και υπογραμμίζει ότι για να αντιληφθούμε αυτό το έργο πρέπει να εξετάσει κανείς το πλαίσιο της εποχής. «Στην Αθήνα υπήρχαν οι ευνοϊκές πολιτικές συνθήκες για να υλοποιηθεί ένα όραμα. Υπήρχαν χρήματα, είχε διασφαλιστεί η ειρήνη έχοντας συνθήκες με την Περσία και τη Σπάρτη. Υπήρχαν και οι κατάλληλοι άνθρωποι: ο Περικλής ως πολιτικός και οι αρχιτέκτονες Ικτίνος και Καλλικράτης».

«Οι Αθηναίοι έκτισαν τον ναό με τις δικές τους δυνάμεις. Από όσους εργάστηκαν το 30% ήταν Αθηναίοι τεχνίτες, το 30% καλλιτέχνες κυρίως από τις Κυκλάδες και οι υπόλοιποι δούλοι (πολλοί από τη Θράκη). Όλοι, Αθηναίοι, επισκέπτες ή δούλοι, ελάμβαναν 1 δραχμή ως αμοιβή την ημέρα ενώ οι αρχιτέκτονες 2 δραχμές. Τα έργα ξεκίνησαν το 447 π.Χ. και κάθε χρόνο γινόταν ετήσια έκθεση και απολογισμός του ταμείου. Υπήρχε ειδική επιτροπή, το λογιστήριο έκανε κάθε χρόνο ισολογισμό και υπήρξε συνεχής απορρόφηση των χρημάτων επί οκτώ χρόνια», μας λέει ο κ. Κορρές.

Η μεταφορά και η ανύψωση των μαρμάρων πάνω στην Ακρόπολη για την κατασκευή του Παρθενώνα βασίστηκε και στην εμπειρία από τη δημιουργία των προηγούμενων ναών. «Αρχικά το υλικό κατασκευής δεν ήταν μάρμαρο, αλλά πέτρα που προερχόταν από τον Πειραιά. Το σημείο εξόρυξης ήταν στην ακτή κοντά στη σημερινή Σχολή Δοκίμων και από το ίδιο υλικό είναι φτιαγμένο το μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη», λέει ο κ. Μανόλης Κορρές.
«Από εκεί τα φόρτωναν πάνω σε πλοία φορτηγίδες και τα πήγαιναν στο Φάληρο, εκεί όπου είναι σήμερα το Δέλτα και καταλήγει η Λ. Συγγρού. Εκεί γινόταν η μεταφόρτωση σε άμαξες και τα ανέβαζαν προς την Αθήνα. Από το Ολυμπιείο η πορεία στρεφόταν προς τη σημερινή Διονυσίου Αρεοπαγίτου και έφτανε χαμηλά κάτω από τα Προπύλαια. Στο σημείο αυτό είχε δημιουργηθεί μια ράμπα με 100 μέτρα μήκος. Στην κορυφή ήταν εγκατεστημένες τεράστιες ξύλινες μηχανές που διέθεταν τροχαλίες. Έδεναν κάθε άμαξα με πανίσχυρα σχοινιά σαν τους κάβους των καραβιών. Το σύστημά τους ήταν να ανεβοκατεβάζουν τις άμαξες όπως λειτουργεί σήμερα το τελεφερίκ. Με τις τροχαλίες η μια άμαξα ανέβαινε και η άλλη κατέβαινε ακολουθώντας έναν απίστευτο ρυθμό μέχρι τα Προπύλαια».

Ένα γιγαντιαίο εγχείρημα για το οποίο εργάστηκαν χιλιάδες άνθρωποι διάφορων επαγγελμάτων: λατόμοι και λιθοξόοι, αμαξάδες, υλοτόμοι, κατασκευαστές δερμάτων και σχοινιών, κεραμοποιοί, μηχανικοί κ.λπ. και βέβαια τα εργαστήρια των καλλιτεχνών. Από τα βάθη του λατομείου το μάρμαρο έφτανε στην επιφάνεια, μεταφερόταν με άμαξες στην Ακρόπολη και με μια ειδική ράμπα ανέβαινε στον βράχο. Εκεί, περίμεναν οι γερανοί για να υψώσουν τον Παρθενώνα. Έτσι, με τη βοήθεια αυτών των μέσων ξεκινούσε η τοποθέτηση των αρχιτεκτονικών μελών στο σημείο που θα χτιζόταν ο ναός.

Για την οριζόντια και σωστή συνένωση των κομματιών του μαρμάρου χρησιμοποιήθηκαν σύνδεσμοι, σχήματος Ι, από σίδηρο ή ορείχαλκο, ενώ για την κατακόρυφη συνένωση χρησιμοποιήθηκαν μεταλλικά ελάσματα, από τα ίδια υλικά, οι γόμφοι.
Για τη σωστή και σταθερή κατασκευή των κιόνων χρησιμοποιήθηκε ένα σύνολο σπονδύλων. Σπόνδυλοι είναι τα τμήματα των δωρικών κιόνων που αποτελούν τον κορμό του κίονα πάνω στον οποίον επικάθεται το δωρικό κιονόκρανο το οποίο αποτελείται από το υποτραχήλιο, τον εχίνο και το επίκρανο.
Ο δωρικός κίονας δεν έχει βάση. Αποτελείται από έναν αριθμό σπονδύλων οι οποίοι είναι κόλουροι κώνοι με μια ελάχιστη μείωση της πάνω έδρας από την κάτω έδρα. Ο σπόνδυλος με την μεγαλύτερη έδρα τοποθετείται στον στυλοβάτη και ακολουθούν οι επόμενοι σπόνδυλοι οι οποίοι έχουν μικρότερη διάμετρο ανάλογα με τη θέση τους στον κορμό του κίονα. Ο δωρικός κίονας έχει μείωση και ένταση. Δηλαδή μειώνεται η διάμετρος του, ανάλογα με τη βαθμίδα στην οποία βρίσκεται και στο 1/3 περίπου του ύψους παρουσιάζει ένα ανεπαίσθητο φούσκωμα, την ένταση.

Οι κίονες του Παρθενώνα έχουν 11 σπονδύλους και το δωρικό κιονόκρανο. Στο κέντρο του κάθε σπονδύλου υπάρχει μία υποδοχή όπου τοποθετείται ένας ξύλινος τάκος. Μια κόλουρη πυραμίδα 11Χ11 εκ. με ύψος 6 εκ. περίπου, τα λεγόμενα εμπόλια, που ήταν από ξύλο κυπαρισσιού. Στο κέντρο του κάθε εμπολίου υπάρχει μια οπή όπου μπαίνει ένας ξύλινος πύρος. Μια κυλινδρική ρίγα με διάμετρο 3 εκ. και μήκος 12 εκ. Είναι ο λεγόμενος πόλος που ήταν από ξύλο κρανιάς. Σκοπός του εμπολίου και των πόλων είναι η διατήρηση του κέντρου και να μην επιτρέπουν την διολίσθηση των σπονδύλων σε περιπτώσεις σεισμού. Είναι λάθος που πολλοί ομιλούν για το μολύβι που έβγαζαν οι Τούρκοι από τους κίονες του Παρθενώνα. Το μολύβι το έβγαζαν οι Τούρκοι από τους συνδέσμους της τοιχοποιίας και από άλλους συνδέσμους των αρχιτεκτονικών μελών του Παρθενώνα. Όχι από τους κίονες. Στην μελέτη του Αναστάσιου Ορλάνδου αναφέρεται: «δεν παρατηρήθη μέχρι τούδε ίχνος μολύβδου εις τους κίονες του Παρθενώνα».
Η εφαρμογή μεταξύ των σπονδύλων είναι απόλυτη και δεν επιτρέπεται να εισχωρήσει ούτε η υγρασία. Μετά από 2.500 χρόνια από τότε που κτίστηκε ο Παρθενώνας σώζονται μέχρι σήμερα τα ξύλινα εμπόλια και οι πόλοι και φυλάσσονται στο Νέο Μουσείο της Ακρόπολης.
Κατά τη δόμηση των κιόνων μόνο η μια πλευρά κάθε σπονδύλου έπρεπε να ετοιμάζεται στο εργαστήριο, η κάτω. H άνω πλευρά έμενε σε κατάσταση λατομείου, μέχρι την τοποθέτηση. H κατεργασία της γινόταν μόνο μετά την τοποθέτηση. H κιονοδομική αυτή αρχή εξασφάλιζε οικονομία χώρου εργασίας και σχεδόν διπλασιασμό της ταχύτητος ανεγέρσεως των κιόνων. Οι αγκώνες, αντιδιαμετρικά εξάρματα των πλευρικών χονδρολαξευμένων επιφανειών, χρησίμευαν όχι μόνο για τη λαβή και την ανύψωση των σπονδύλων, αλλά και, ως άξονες, για την απαραίτητη αναστροφή αυτών, κατά την τοποθέτηση.

Εργασία της Χαριτίνης Κουμπουλή, στο πλαίσιο της πρακτικής της άσκησης στο Μουσείο των Ηρακλειδών
Επιμέλεια κειμένου: Αφροδίτη Παγούνη

ΠΗΓΕΣ

https://www.ariafreepress.gr/parthenonas-to-apolyto-thavma-tis-archit-2/

https://www.tanea.gr/2006/02/09/lifearts/culture/exei-kai-i-akropoli-tin-texnologia-tis/

http://amfipolinews.blogspot.com/2020/06/10-15-20.html

https://www.oryktosploutos.net/2015/06/blog-post_23-17/

https://www.eeegacropolis.gr/parthenonas/

  • Περισσότερα σε αυτή την κατηγορία: « Η τέχνη της ζωγραφικής: Τοιχογραφίες Πόλις-Κράτος »