Πέμπτη, 14 Ιουλίου 2022

Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων

Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων

Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων θεωρείται ένα από τα εξοχότερα δείγματα της αρχαίας τεχνικής ευφυΐας, καθώς αποτελεί τον πρώτο αναλογικό υπολογιστή της ανθρωπότητας. Κατασκευάστηκε περίπου 2.000 χρόνια πριν, κατά την ελληνιστική περίοδο, και είχε παρόμοια χρήση με έναν αστρολάβο. Χρησιμοποείτο δηλαδή για την πρόβλεψη διαφόρων αστρονομικών φαινομένων, όπως οι εκλείψεις του Ηλίου και της Σελήνης. Παράλληλα, μπορούσε να υπολογίσει τις φάσεις της Σελήνης, καθώς και την ακριβή θέση του Ηλίου, της Σελήνης και πιθανότατα των πέντε γνωστών κατά την αρχαιότητα πλανητών, δηλαδή του Ερμή, του Δία, του Κρόνου, του Άρη και της Αφροδίτης, στον ουρανό.

Μπορούσε να προσδιορίσει, επίσης, την ημερομηνία τέλεσης των αρχαίων στεφανιτών αγώνων. Ο μηχανισμός αυτός διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην ιστορία της εξέλιξης της τεχνολογίας καθώς παρείχε στους μελετητές πληθώρα νέων πληροφοριών για το υψηλό επίπεδο τεχνογνωσίας που διέθεταν οι πρόγονοί μας.

Η ονομασία του Μηχανισμού οφείλεται σε αρχαίο ναυάγιο που εντοπίστηκε κοντά στις απόκρημνες ακτές των Αντικυθήρων το 1900, από Συμιακούς σφουγγαράδες, σε βάθος περίπου 50 μέτρων. Έκτοτε, ξεκίνησε μια σειρά ενάλιων ανασκαφών κατά τη διάρκεια των οποίων αποκαλύφθηκε ότι επρόκειτο πιθανόν για ρωμαϊκή γαλέρα που είχε ξεκινήσει το ταξίδι της από τα παράλια της Μ. Ασίας με τελικό προορισμό την Ιταλία. Το πλοίο αυτό μετέφερε πλούσιο φορτίο εξαιρετικά εντυπωσιακών και πολύτιμων θησαυρών από τις ελληνικές αποικίες και τα νησιά. Ανάμεσα στους θησαυρούς αυτούς συγκαταλέγονται χάλκινα ειδώλια και αγάλματα όπως ο περίφημος «Έφηβος των Αντικυθήρων» και η «κεφαλή Φιλοσόφου», πολύχρωμα αγγεία κατασκευασμένα από γυαλί, χρυσά κοσμήματα καθώς και νομίσματα που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη χρονολόγηση του ναυαγίου, το οποίο θα πρέπει να συνέβη περίπου το 70-60 π.Χ. Το εύρημα όμως που έμελλε να προκαλέσει τον παγκόσμιο θαυμασμό ήταν εκείνο του Μηχανισμού των Αντικυθήρων που μέχρι και σήμερα αποτελεί έναν τεράστιο γρίφο για τους ερευνητές, εφόσον είναι το μοναδικό παράδειγμα τέτοιου πολύπλοκου μηχανισμού που έχει διασωθεί. Σήμερα, τα ευρήματα του ναυαγίου φυλάσσονται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, όπου λειτουργούν ως μαρτυρία της λαμπρής αρχαίας ελληνικής Μηχανικής.

Η μελέτη του Μηχανισμού των Αντικυθήρων, με τα 85 σπαράγματα του, ήταν μια κουραστική και χρονοβόρα διαδικασία. Σε αυτήν εργάσθηκαν πλήθος επιστημόνων από ένα εύρος κλάδων: μαθηματικοί, αρχαιολόγοι, φυσικοί, φιλόλογοι, κ.λπ.. Η διαδικασία αυτή ξεκίνησε τον Απρίλιο του 1902 όταν ο Βαλέριος Στάης, αρχαιολόγος σε ειδικότητα, πρόσεξε ότι ένα από τα πέτρινα τεμάχια είχε ενσωματωμένο μέσα του ένα οδοντωτό. Με τον τρόπο αυτό, παρατήρησε την αρχαιότερη σωζόμενη διάταξη γραναζιών και άνοιξε τον δρόμο για την έρευνα τους. Επιπλέον, μια εμβληματική μορφή στην αποκρυπτογράφηση του αντικειμένου υπήρξε ο Derek John De Solla Price, ένας βρετανός καθηγητής ιστορίας της επιστήμης, όπου το 1959 δημοσίευσε ένα άρθρο για αυτό στο Scientific American. Το ενδιαφέρον του για τον Μηχανισμό ήταν τόσο έντονο που κατέληξε στην συγγραφή του βιβλίου Gears from the Greeks: The Antikythera Mechanism – A calendar computer from 80 B.C. (1974). Επιπλέον, ο Χαράλαμπος Καράκαλος, πυρηνικός φυσικός από το Εθνικό Κέντρο Έρευνας Φυσικών Επιστημών «Δημόκριτος», την δεκαετία του 1950 σε συνεργασία με τον Price θα ραδιοφωτογραφήσουν με ακτίνες Χ και Γ τα σπαράγματα, αναλύοντας τη δομή και τις συνδέσεις τους. Σταθμός στη μελέτη υπήρξε το 2005. Τον Σεπτέμβριο του έτους αυτού, το τμήμα έρευνας της Hewlett-Packard έφερε τον πρωτοποριακό μηχανισμό ψηφιακής απεικόνισης, αποκαλούμενο PTM Dome, ο οποίος φωτογράφισε τον μηχανισμό από 50 διαφορετικές διευθύνσεις, αποκαλύπτοντας την επιφάνεια του. Έναν μήνα αργότερα, η εταιρεία X-Tek Systems UK, κατασκεύασε ειδικά έναν τομογράφο, τον λεγόμενο Blade Runner, ο οποίος αποτύπωσε την τρισδιάστατη απεικόνιση του αντικειμένου, φτάνοντας στο εσωτερικό του. Τέλος, στη σύγχρονη έρευνα συμμετέχει η Εφορεία Ενάλιων Αρχαιοτήτων σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Woods Hole των ΗΠΑ, από το 2012 έως σήμερα.

Σύμφωνα με τις παραπάνω μελέτες, ο Μηχανισμός αποτελείται από περίπου τριάντα συνεργαζόμενους οδοντωτούς τροχούς ή αλλιώς γρανάζια, δείκτες, κλίμακες και άξονες. Για την κατασκευή του έχουν χρησιμοποιηθεί κράματα με συστατικά τον χαλκό, τον κασσίτερο και τον μόλυβδο και οι διαστάσεις του ήταν περίπου 30x20x10 εκ. Ο Μηχανισμός προστατευόταν από ορθογώνιο ξύλινο πλαίσιο με δύο θύρες, ενώ συνοδευόταν και από επιγραφές γραμμένες στην ελληνική γλώσσα που βρίσκονταν χαραγμένες επάνω στα θυρώματα, που λειτουργούσαν ως οδηγίες χρήσης, αλλά και επάνω στον ίδιο τον μηχανισμό, όπου αναγράφονταν ετήσια αστρονομικά φαινόμενα.

Στην εμπρόσθια όψη έφερε δύο ομόκεντρες κυκλικές κλίμακες. Η εξωτερική κλίμακα είχε 365 υποδιαιρέσεις που αντιστοιχούσαν στις 365 μέρες του έτους, και τα ονόματα των 12 αιγυπτιακών μηνών γραμμένα όμως με ελληνικούς χαρακτήρες. Η κλίμακα αυτή ήταν αποσπώμενη καθώς ακριβώς από κάτω της υπήρχαν 365 οπές. Οι οπές αυτές χρησίμευαν στο να μπορεί ο χειριστής κάθε τέσσερα χρόνια να αποσπάσει την κλίμακα και να την μετατοπίσει κατά μία οπή, λαμβάνοντας έτσι υπόψη τα δίσεκτα έτη. Η εσωτερική κλίμακα είχε 360 υποδιαιρέσεις και τα ονόματα των 12 ζωδιακών αστερισμών, συνοδευόμενα από γράμματα που αντιστοιχούσαν σε παρατηρήσεις του «Παραπήγματος», σε επιγραφές δηλαδή επάνω και κάτω από τις δύο κλίμακες που πληροφορούσαν για τις ανατολές και τις δύσεις των αστερισμών κατά τη διάρκεια του έτους. Στην μπροστινή πλευρά του μηχανισμού υπήρχαν επίσης δείκτες όπως εκείνος του Ήλιου που έδειχνε την κίνησή του στον ζωδιακό κύκλο, ο δείκτης της Σελήνης με ένα περιστρεφόμενο σφαιρίδιο στην άκρη του βαμμένο με λευκό και μαύρο χρώμα ώστε να είναι διακριτές οι διάφορες φάσεις της Σελήνη, και έδειχνε την ελλειπτική κίνησή της στον ουρανό και, τέλος, θα πρέπει να υπήρχαν και δείκτες για την απόδοση της κίνησης των πέντε γνωστών κατά την αρχαιότητα πλανητών.

Στην οπίσθια όψη δεσπόζουν δύο ελικοειδείς σπείρες που αντιστοιχούν στην περίοδο του Μέτωνα και του Σάρου. Ειδικότερα, στην άνω επιφάνεια υπήρχε σπείρα με 5 δακτύλιους διαιρεμένους σε 235 διαστήματα, δηλαδή σε 235 μήνες και συνεπώς σε 19 χρόνια. Σύμφωνα με τον Μέτωνα, αυτή η περίοδος απαιτείται προκειμένου να επανέλθει η Σελήνη στο ίδιο σημείο του ουρανού με την ίδια φάση. Στις υποδιαιρέσεις υπήρχαν χαραγμένα τα ονόματα 12 μηνών, τα οποία όμως προέρχονταν αυτή τη φορά από τη ΒΔ Ελλάδα και όχι από την Αίγυπτο όπως στην εμπρόσθια όψη. Τα ονόματα των μηνών επαναλαμβάνονταν έως ότου κάλυπταν και τα 235 διαστήματα. Εντός του Μετωνικού Κύκλου θα πρέπει να υπήρχαν 2 επιπλέον μικρότεροι κύκλοι, ο Κύκλος του Κάλλιππου και ο κύκλος που υπολόγιζε την ημερομηνία των στεφανιτών αγώνων όπως αποδείχθηκε από τις επιγραφές που βρίσκονταν περιφερειακά του και ανέφεραν ονόματα αγώνων όπως τα Νέμεα, τα Ίσθμια της Κορίνθου, τα Πύθια στους Δελφούς, τα Νάα στη Δωδώνη και τα Ολύμπια. Ορισμένοι από αυτούς επαναλαμβάνονταν κάθε δύο χρόνια, ενώ άλλοι κάθε τέσσερα. Ο κύκλος του Κάλλιππου εντάσσεται και αυτός στη σπείρα με την περίοδο του Μέτωνα καθώς έπειτα από αναφορά στον αριθμό 76 που διαβάσθηκε στις επιγραφές, θεώρησαν οι μελετητές ότι ο αριθμός αυτός αντιστοιχούσε στα 76 έτη της περιόδου του Κάλλιππου, δηλαδή σε 4 περιόδους του Μέτωνα (4 φορές το 19). Τέλος, στην κάτω επιφάνεια υπήρχε σπείρα με 4 δακτυλίους διαιρεμένους σε 223 διαστήματα, δηλαδή σε 223 μήνες που αντιστοιχούσαν σε περίπου 18 χρόνια όσα και τα έτη της περιόδου του Σάρου, και χρησίμευε στην πρόβλεψη εκλείψεων τόσο του Ηλίου όσο και της Σελήνης. Σε διάφορα διαστήματα της σπείρας παρατηρούνται σύμβολα που αντιστοιχούν στα αρχικά γράμματα του Ηλίου και της Σελήνης, προκειμένου να δηλωθεί σε ποιον πλανήτη θα παρατηρηθεί έκλειψη. Τα αρχικά γράμματα των λέξεων αυτών συνοδεύονταν επίσης και από τα σύμβολα «ΝΥ» και «ΗΜ» για τις νυχτερινές και ημερήσιες εκλείψεις. Υπήρχε επίσης πρόβλεψη και για την ακριβή ώρα κατά την οποία θα συνέβαινε η έκλειψη, η οποία δηλωνόταν και εκείνη στο ίδιο διάστημα και με τα υπόλοιπα σύμβολα με τη χρήση κάποιου αντίστοιχου με την συγκεκριμένη ώρα γράμματος του αλφαβήτου. Στο εσωτερικό της σπείρας υπήρχε και ο δείκτης του Εξελιγμού που αντιστοιχούσε σε 3 περιόδους Σάρου και ανέφερε πόσες ώρες θα έπρεπε να προστεθούν στις ώρες που αναγράφονταν στη σπείρα για τον προσδιορισμό της ώρας των εκλείψεων για τη συγκεκριμένη αυτή περίοδο του Σάρου: καμία επιπλέον ώρα για την πρώτη περίοδο, 8 (Ήτα) για τη δεύτερη και 16 (Ιώτα-Σίγμα) για την τρίτη.

Συνεπώς, όταν ο χειριστής επιθυμούσε να προβλέψει πότε θα συμβεί ένα αστρονομικό φαινόμενο ή να ελέγξει πότε είχε συμβεί το συγκεκριμένο φαινόμενο στο παρελθόν, έπρεπε απλά να τοποθετήσει τους δείκτες της πρόσθιας όψης σε εκείνα τα σημεία ή να επιλέξει μια συγκεκριμένη ημερομηνία, προκειμένου, όταν περιστρέψει την χειροκίνητη λαβή ώστε να κινηθούν ταυτόχρονα και όλοι οι δείκτες που ενώνονται χάρη στη σύνδεσή τους με γρανάζια και άξονες, να δοθούν όλες οι διαθέσιμες αστρονομικές πληροφορίες για αυτό το φαινόμενο.

Οι επιγραφές του Μηχανισμού των Αντικυθήρων λειτούργησαν καθοριστικά για την αποκρυπτογράφησή του. Το μεγαλύτερο μέρος αυτών βρίσκεται σε τέσσερα σημεία: την εξωτερική πλευρά του πορτόφυλλου πρόσοψης, την εσωτερική του οπίσθιου πορτόφυλλου, την «πλάκα των παραπηγμάτων» κοντά στον εμπρόσθιο δίσκο ενδείξεων και την πλάκα ανάμεσα στους δύο οπίσθιους δίσκους. Επιπλέον, κάθε εξάρτημα και οπή έφερε αλφαβητικούς χαρακτήρες συσχετισμού, ώστε να διασφαλίζεται χρονικά και λειτουργικά η σωστή σειρά συναρμολόγησης των εξαρτημάτων. Παρόλα αυτά, ο χρόνος και η θάλασσα συνέβαλαν ιδιαίτερα στην διάβρωση τους. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα, η ανάγνωσή τους να χρειαστεί σημαντική προσπάθεια και τη συνεργασία της διεπιστημονικής κοινότητας. Επιπροσθέτως, ένας ακόμη παράγοντας δυσκολίας ήταν ότι υπήρξαν κάποιες επιγραφές, οι οποίες μετά την ανέλκυση του αντικειμένου από τον βυθό καταστράφηκαν εν αγνοία των ανθρώπων. Ευτυχώς, όμως, οι ειδικοί είχαν μεριμνήσει για τη φωτογράφιση τους, επιλύοντας, έτσι, το πρόβλημα του τι αναγράφονταν. Όλες είναι αποτέλεσμα χάραξης από ένα άτομο, το οποίο πρέπει να γνώριζε και πώς να φτιάχνει νομίσματα, καθώς τα γράμματα έχουν μέγεθος 2μm. Τα μεγέθη των επιγραφών κυμαίνονται από μεγάλα για τις πλάκες του παραπήγματος, μεσαία για τις επιγραφές της πίσω πόρτας του μηχανισμού και μικρά για αυτές γύρω από τους πίσω ωρολογιακούς δίσκους και της εμπρόσθιας πόρτας. Επιπροσθέτως, ο τρόπος γραφής τους υποδηλώνει πολλά στοιχεία για τη χρονολόγηση του αντικειμένου καθώς είναι της εποχής του Αυγούστου (1ος αι. π.Χ.). Αυτό σε συνδυασμό με τις μικρές διακοσμητικές πατούρες στις άκρες των γραμμών των γραμμάτων συμφωνεί με τη χρονολογία του ναυαγίου, επιβεβαιώνοντας ότι το αντικείμενο δεν αποτελεί μεταγενέστερη προσθήκη.

Ήδη από τις αρχές του 20ου αι. οι νέο-ανακαλυφθείσες επιγραφές με αριθμούς και λέξεις επιβεβαίωσαν την υπόθεση για την ημερολογιακή και αστρονομική λειτουργία του οργάνου. Αρχικά, ο ρόλος των επιγραφών του εμπρόσθιου και οπίσθιου πορτόφυλλου είναι ένα είδος «συνοδευτικού εγχειριδίου» στο πλαίσιο των αστρονομικών γνώσεων του αρχαίου κόσμου. Εν συνεχεία, στην εσωτερική εμπρόσθια όψη του μηχανισμού βρίσκεται το λεγόμενο «Παράπηγμα» και αποτελείται από δύο ομόκεντρους κύκλους. Ο πρώτος είναι ο ζωδιακός, μέσα στον οποίο εγγράφονται μικρότεροι αριθμοί. Οι αριθμοί αυτοί παραπέμπουν στην επιγραφή που συνοδεύει την πλευρά αυτή, η οποία χωρίζεται σε τέσσερα μέρη και αναφέρει με μορφή λίστας την ανατολή και δύση αστέρων και αστερισμών. Η χρησιμότητα της είναι μεγάλη καθώς οι άνθρωποι την χρησιμοποιούσαν για την καλλιέργεια, για τον πόλεμο, για τη ναυσιπλοΐα τη νύχτα, ενώ σηματοδοτούσε και ορισμένες θρησκευτικές τελετές. Ο δεύτερος κύκλος ήταν ένα είδος ημερολογίου με 365 και 1 ημέρες που προοριζόταν για τα δίσεκτα έτη, δηλαδή ένα αστρονομικό αιγυπτιακό ημερολόγιο. Το σχήμα και το περιεχόμενο του μοιάζουν με το παραδοσιακό ελληνικό ημερολόγιο και ιδιαίτερα με αυτό της Εισαγωγής του Γέμινου. Αυτός άκμασε στη Ρόδο περίπου το 77 π.Χ., την ίδια εποχή με τον μηχανισμό, πράγμα το οποίο συμπεραίνουμε από το έργο του, καθώς αναφέρεται σε μια συγκεκριμένη γιορτή της Ίσιδας εκείνης της εποχής.

Συνεχίζοντας, στην οπίσθια όψη του μηχανισμού κανείς αντικρίζει δύο κύκλους. Στις επιγραφές που συνόδευαν αυτήν την πλευρά αποκαλύφθηκαν οι αριθμοί ΙΘ (19), ΟC (76), ΣΚΓ (223), ΣΠΕ (235) ,οι οποίοι αναφέρονταν σε συγκεκριμένα αστρονομικά φαινόμενα. Οι αριθμοί αυτοί αποτέλεσαν το κλειδί που επίλυσε το μυστήριο του μηχανισμού. Στον επάνω κύκλο καταγράφονται τα 19 έτη υποδηλώνοντας την περίοδο του Μέτωνος, δηλαδή τον χρόνο από την μία σελήνη στην άλλη, ή αλλιώς ένα σεληνιακό ή συνοδικό μήνα. Το πρόβλημα με αυτό είναι ότι ένα πλήρες έτος δεν περιέχει ακέραιο αριθμό σεληνιακών μηνών, με αποτέλεσμα οι ημερομηνίες να αποκλίνουν όσο περνά ο χρόνος. Συνεπώς, αυτό το οποίο πρότεινε ο Μέτων είναι την ισοτιμία των 19 ετών με 235 μήνες. Εσωτερικά του κύκλου αυτού εμπεριέχονται δύο μικρότεροι, ο δεξιός είναι η περίοδος της Ολυμπιάδος και ο αριστερός του Κάλλιππου. Ο πρώτος δεν είναι αστρονομικής φύσης, αλλά υπαινίσσεται τα τέσσερα έτη της Ολυμπιάδας. Ο δεύτερος οφείλει και το όνομα του στον Ίωνα αστρονόμο Κάλλιππο, ο οποίος έναν αιώνα μετά τον Μέτωνα βελτίωσε την σύμπτωση ηλίου και σελήνης, αφού παρατήρησε ότι τέσσερις Μετωνικές περίοδοι είναι 76 έτη (μείον μια ημέρα). Στην κάτω πλευρά απεικονίζεται ο κύκλος του Σάρου και εσωτερικά του αυτός του Εξελιγμού. Αυτοί οι δύο πραγματεύονται το φαινόμενο των εκλείψεων και της περιοδικότητας. Οι αρχαίοι είχαν καταγράψει τα φαινόμενα αυτά και είχαν υπολογίσει ότι οι 223 σεληνιακοί μήνες ισούνται με 6.856 ημέρες και 1/3 της ημέρας, δηλαδή 18 έτη. Στην περίπτωση αυτή οι εκλείψεις του Ηλίου και της Σελήνης επαναλαμβάνονται αλλά όχι με τις ίδιες συντεταγμένες, άρα δεν υπήρχε ακέραιος αριθμός. Η λύση στο ζήτημα αυτό επήλθε με το 669, έναν ακέραιο αριθμό, πολλαπλασιάζοντας τους αρχικούς μήνες επί τρία. Ακριβώς αυτό που αποτυπώνεται στον κύκλο του Εξελιγμού. Τέλος, μια πληθώρα όρων αποτυπώνονται στα χάλκινα σπαράγματα όπως «Ηλίου», «Αφροδίτης» και στις δύο όψεις, οι οποίες αναφέρονται στις πλανητικές λειτουργίες, αλλά και η συνεχής επανάληψη της λέξης «Στηριγμός» στην εμπρόσθια πλάκα θέλοντας να υποδηλώσει την τροχιά των πλανητών γύρω από την Γη.

Ο Μηχανισμός με τις ιδιότητες του αποτελεί ένα όργανο που έχει ταλανίσει την επιστημονική κοινότητα όσον αφορά το ποιος το κατασκεύασε και πού. Γενικότερα, στον αρχαίο ελληνικό κόσμο είχαν αναπτυχθεί οι κλάδοι της φιλοσοφίας και της επιστήμης, αλλά η μηχανική ήταν ισχνή. Εικάζεται ότι οι Έλληνες δεν δημιούργησαν τεχνικά μέσα για την εκμετάλλευση της ζωικής ενέργειας ή την βελτίωση της καλλιέργειας καθώς χρησιμοποιούσαν δούλους για αυτές τις εργασίες. Ένας ακόμη λόγος για τον παραγκωνισμό της μηχανικής είναι ότι οι μορφωμένοι ήταν ιδιαίτερα συντηρητικοί και περιφρονούσαν τη χειρωνακτική εργασία και έτσι οποιαδήποτε μετάδοση γνώσεων στον τομέα αυτό παρέμενε προφορική. Για τον λόγο αυτό, πολλές εφευρέσεις της Ελληνιστικής εποχής παρέμειναν «μηχανικά παιχνίδια» μέσα στο περιθώριο, λόγω ενός ακατανόητου εκλεκτισμού των ανθρώπων της εποχής. Παρόλα αυτά με την εύρεση του αντικειμένου αυτού, όλη η θεωρία περί στασιμότητας της μηχανικής ανατράπηκε. Ήδη από την αρχαιότητα έχουν βρεθεί στατικά ρολόγια από πέτρα ή μάρμαρο ακόμα και μεταφερόμενα ρολόγια, όπου κάλλιστα θα μπορούσαν να αποτελέσουν τον πρόδρομο του Μηχανισμού. Ο κατασκευαστής αυτού θα πρέπει να ήταν ευφυής επιστήμων με γνώσεις μηχανικής, μαθηματικές αλλά και αστρονομικές. Οι θεωρίες για το ποιος ήταν αυτός, ποικίλλουν. Μια θεωρία, όπως προαναφέρθηκε, υποστηρίζει ότι ήταν ο Γέμινος. Επίσης, ο Ίππαρχος, ο οποίος επισκέφθηκε την Ρόδο το 146-128 π.Χ. είχε εκφράσει μια θεωρία που εφαρμόζεται στο όργανο, ενώ επιστήμονες όπως ο Θαλής ο Μιλήσιος, ο Εύδοξος ο Κνίδιος, ο Αρίσταρχος ο Σάμιος είχαν κάνει παρατηρήσεις και προβλέψεις για τις εκλείψεις της Σελήνης, του Ηλίου και των πέντε πλανητών. Άλλοι υποστήριξαν βάσει των επιγραφών ότι η ονομασία των μηνών που αναγράφονται προέρχονταν από την Δυτική Ελλάδα (Κέρκυρα, Δωδώνη) και τη Σικελία, δηλαδή από τις κορινθιακές αποικίες. Μια από αυτές είναι και οι Συρακούσες, γενέτειρα του Αρχιμήδη (287-211 π.Χ.). Έτσι, προέκυψε η επικρατέστερη θεωρία που τον συνδέει ως εμπνευστή του Μηχανισμού των Αντικυθήρων. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, στο έργο του Βίοι Παράλληλοι και πιο συγκεκριμένα στην βιογραφία Πελοπίδα και Μαρκέλλου, αναφέρεται ότι ο τύραννος των Συρακουσών Ιέρων έπεισε τον Αρχιμήδη να πάρει την τέχνη από τον νοητό κόσμο και να την συσχετίσει με πρακτικές ανάγκες, αλλά κυρίως να δημιουργήσει αμυντικά και επιθετικά μηχανήματα που θα χρησιμοποιούνταν σε κάθε είδους πολιορκίες. Για τον λόγο αυτό επινόησε τον ατέρμονα κοχλία, περίπου το 250 π.Χ., πράγμα όμως που για να γίνει αποδεκτό προϋποθέτει την αναγνώριση ύπαρξης απλούστερων συστημάτων οδοντωτών τροχών. Επιπλέον, μια άλλη σημαντική πηγή για τον Αρχιμήδη είναι ο Κικέρων. Στο έργο του De re publica γίνεται λόγος στην Σφαιροποιία. Μετά την άλωση των Συρακουσών από τον Μαρκέλλο (212 π.Χ.), ο στρατηγός μετέφερε δύο σφαίρες στην Ρώμη. Η πρώτη ήταν στέρεα και συμπαγής, έμοιαζε με τις σφαίρες που είχαν κατασκευάσει παλαιότερα ο Θαλής ο Μιλήσιος και ύστερα ο Εύδοξος ο Κνίδιος και χρησίμευε για την επίδειξη στιγμιαίων και στατικών θέσεων των ουράνιων σωμάτων. Η δεύτερη σφαίρα από την άλλη ήταν κάτι αξιοθαύμαστο διότι με μια περιστροφή περιγράφονταν οι κινήσεις του Ηλίου, της Σελήνης και των πέντε πλανητών. Μια τέτοιου είδους διαφοροποίηση στις κινήσεις ήταν εφικτή με οδοντωτούς τροχούς. Αργότερα ο Κικέρωνας εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο ο χειριστής περιστρέφοντας την σφαίρα μπορούσε να αναπαράγει εκλείψεις στο πλανητάριο. Οι επόμενες δύο σελίδες που εξηγούν την λειτουργία έχουν χαθεί, αλλά εάν η χρονολόγηση του κειμένου αυτού θεωρηθεί σωστή, ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων δεν μπορεί να θεωρηθεί μοναδικός.

Συνοψίζοντας, η ανακάλυψη του Μηχανισμού έχει θεωρηθεί ως ένα από τα θαύματα της μηχανικής της ανθρωπότητας. Η κατασκευή του είναι δείγμα υψηλής αριστοτεχνίας και εκλέπτυνσης σε μια εποχή όπου τα τεχνικά μέσα ήταν περιορισμένα, όμως η νόηση και η θέληση των ανθρώπων μεγάλη. Συνδυάζοντας γνώσεις από ένα εύρος επιστημών, προσέφερε ακριβείς υπολογισμούς για τις θέσεις και τις φάσεις των πλανητών και άνοιξε τον δρόμο για την τεχνική ανάπτυξη του μέλλοντος.

Εργασία των Αφροδίτης Δαμάσκου & Μαρίας Ιωάννας Νικολετοπούλου, στο πλαίσιο της πρακτικής τους άσκησης στο Μουσείο των Ηρακλειδών
Επιμέλεια κειμένου: Αφροδίτη Παγούνη

ΠΗΓΕΣ

https://www.academia.edu/9004677/Ο_ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ_ΤΩΝ_ΑΝΤΙΚΥΘΗΡΩΝ

https://www.academia.edu/6713962/ΕΛΠ_22_Ο_ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ_ΤΩΝ_ΑΝΤΙΚΥΘΗΡΩΝ

https://www.academia.edu/6894664/Το_ναυαγειο_των_αντικυθήρων

https://www.academia.edu/2426837/Το_Ναυάγιο_των_Αντικυθήρων_Η_τεχνολογία_του_πλοίου_του_φορτίου_του_Μηχανισμού

https://www.academia.edu/35811447/Στοιχεία_και_ερμηνείες_σχετικά_με_την_εύρεση_του_Μηχανισμού_των_Αντικυθήρων_Σημειώσεις_για_το_μέλλον

https://www.academia.edu/30924401/Έ_Βλαχογιάννη_Το_Ναυάγιο_των_Αντικυθήρων_Το_Πλοίο_οι_Θησαυροί_ο_Μηχανισμός_H_έκθεση_του_EAM_Διάλεξη_Αρχαιολογικό_Μουσείο_Ιωαννίνων_12_05_2014_The_Antikythera_Shipwreck_The_Ship_the_Treasures_the_Mechanism_the_NAM_Exhibition_Lecture_Ioannina_Archaeological_Museum

https://www.scribd.com/doc/296375693/Μηχανισμος-των-ΑΝτικυθηρων

https://www.scribd.com/document/479910283/Χρήστος-Λάζος-Ο-Υπολογιστής-Των-Α

https://www.scribd.com/doc/93931006/antikythira

https://www.scribd.com/doc/130120937/Antikythera

https://www.blod.gr/lectures/oi-epigrafes-tou-mihanismou-ton-antikythiron/

https://www.youtube.com/watch?v=5Nzo2QEbk90&feature=share