Παρασκευή, 15 Ιουλίου 2022

Οι βασικότερες χρήσεις του λίθου από την Παλαιολιθική Εποχή έως το Βυζάντιο

Οι βασικότερες χρήσεις του λίθου από την Παλαιολιθική Εποχή έως το Βυζάντιο

ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΛΙΘΟΥ
Ο λίθος αποτελεί υλικό ελεύθερο στη φύση υπό μορφή ποικίλων πετρωμάτων, το οποίο εδώ και εκατομμύρια χρόνια εκμεταλλεύεται ο άνθρωπος. Μια ολόκληρη εποχή που διήρκησε περίπου από το 2,6 εκ. π.Χ. έως το 10000 π.Χ., ονομάστηκε Παλαιολιθική εξαιτίας της ευρείας χρήσης του. Εκείνο το διάστημα η κατεργασία του λίθου είχε αναπτυχθεί σε μεγάλο βαθμό, τέτοιον που ο άνθρωπος μπορούσε να παράξει πλήθος εργαλείων και οπλών. Από απλούς χειροπέλεκεις, φολίδες και κροκάλες φθάνουμε σε ξέστρα, αιχμές και λεπίδες που έχουν υποστεί ιδιαίτερη επεξεργασία οδηγώντας στο συμπέρασμα ότι είχαν αναπτυχθεί ήδη συγκεκριμένες τεχνικές κατεργασίας (π.χ. τεχνική Λεβαλλουά).

Αυτό αποτελεί απόδειξη της υψηλής νοημοσύνης του παλαιολιθικού ανθρώπου. Η συγκομιδή καρπών, το κυνήγι, η άμυνα και η επίθεση προϋπέθεταν κατάλληλο εξοπλισμό και συνεχή ανεφοδιασμό. Σταδιακά, λοιπόν, η επιτακτική ανάγκη για εξεύρεση λίθου ανάγκασε τους νομάδες να εγκαθίστανται κοντά σε πήγες πρώτης ύλης, κυρίως πυριτόλιθου. Μια επίσης πολύ σημαντική επαναστατική ανακάλυψη που ανάγεται στους παλαιολιθικούς χρόνους είναι η ανακάλυψη της φωτιάς. Το χτύπημα δυο πετρών που προκάλεσε τον πρώτο σπινθήρα αποτέλεσε και την αρχή για την ατέρμονη εξέλιξη του ανθρωπίνου γένους.
Τη νεολιθική περίοδο περί το 9500 π.Χ. ο λίθος χρησιμοποιείται πλέον για να καλύψει περισσότερες ανάγκες, όπως η απεικόνιση συμβολικών μορφών. Ειδώλια από ασβεστόλιθο από την περιοχή της Συροπαλαιστίνης αναπαριστούν τη γυναίκα και τον ταύρο, μορφές που αργότερα θα συνδεθούν με την γονιμότητα και τη φύση. Ο λίθος, λοιπόν, αποτέλεσε το πρώτο μέσο για την έκφραση μια πρώιμης λατρείας.
Περί το 9000 π.Χ. στην Εγγύς Ανατολή θα συναντήσουμε τα ίχνη της πρώτης αγροτικής οικονομίας, η οποία θα στηριχθεί στη γεωργία. Αυτό συνεπάγεται πως ο άνθρωπος πλέον εγκαθίσταται σε έναν τόπο, οργανώνεται και εκμεταλλεύεται τη γη, καλλιεργώντας την. Κατά συνέπεια, συναντούμε και τα πρώτα λίθινα σκεύη άλεσης και τριβής αλλά και αξίνες και δρεπάνια με εσοχή για προσαρμογή λαβής. Οι πολυπληθείς εγκαταστάσεις οδήγησαν και στην ανέγερση των πρώτων ωφελιμιστικών για την κοινότητα έργων. Στην Ιεριχώ μεταξύ 9500 με 8300 π.Χ. εμφανίζεται ένας πολιτισμός ο οποίος δημιούργησε τον πρώτο πύργο στην ιστορία από ακατέργαστους λίθους (σωζόμενο ύψος 8,5 μέτρα) με εσωτερική σκάλα καθώς και έναν περίβολο 3 μέτρων που ίσως να αποτελούσε αντιπλημμυρικό έργο. Σταδιακά ο λίθος θα χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο στην αρχιτεκτονική.
Στον ελλαδικό χώρο οι πιο αξιοθαύμαστοι νεολιθικοί οικισμοί του Διμηνιού (4800 – 4300 π.Χ.) και του Σέσκλου (6500 – 4800 π.Χ.) εντοπίζονται κοντά στον Βόλο. Τα θεμέλια των σπιτιών ήταν λίθινα ενώ για την κυρίως τοιχοποιία χρησιμοποιήθηκαν πλίνθοι. Κάποια από αυτά ήταν μονόχωρα ενώ άλλα είχαν 2 ακόμη και 3 χώρους. Χαρακτηριστικοί είναι και οι λίθινοι κυκλικοί περίβολοι που, σε συνδυασμό με αυλές, μικρούς δρόμους και βοηθητικούς χώρους, κάνουν τους μελετητές να μιλούν για προσπάθειες διευθέτησης του οικισμού. Ίσως, λοιπόν, να έχουμε εδώ μια πρώτη εμφάνιση πολεοδομικής αντίληψης στην Ελλάδα, εκπληκτικό αν αναλογιστεί κάνεις πόσες χιλιάδες χρόνια πριν αναπτυχθήκαν.

lithoi chalkou

ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ
ΛΙΘΙΝΑ ΑΓΓΕΙΑ
Ο λίθος σταδιακά επεξεργάζεται με ολοένα και μεγαλύτερη επιμέλεια, προσφέροντας αξιόλογα έργα τέχνης όπως τα περίτεχνα λίθινα αγγεία. Παραγωγή τέτοιου είδους αγγείων έχουμε ήδη από τη νεολιθική περίοδο, ωστόσο πλέον δίνεται περισσότερη έμφαση στη λεπτομέρεια και την καλαίσθητη εμφάνιση. Πίθοι, κύπελα, ρυτά και πυξίδες από ποικιλία πετρωμάτων, με κυριότερα τον οφίτη, τον χλωρίτη και τον στεατίτη, και με εξαιρετικές ανάγλυφες λεπτομέρειες παράγονται από το 1700 π.Χ. στα μινωικά ανάκτορα. Το υψηλό επίπεδο κατεργασίας του λίθου στηρίχθηκε στην ανακάλυψη του τρυπανιού στις αρχές της δεύτερης χιλιετίας, το οποίο βοηθούσε στην κοίλανση του εσωτερικού τμήματος των αγγείων με την συνεχομένη περιστροφή κάποιου υλικού μου λείαινε τις επιφάνειες, όπως η σμύριδα. Εκπληκτικό δείγμα αποτελεί ένα ρυτό από το ανάκτορο της Ζάκρου από ορεία κρύσταλλο με λαβή από χάντρες περασμένες σε σύρμα (1500 π.Χ.).
ΣΦΡΑΓΙΔΟΛΙΘΟΙ
Ένας ακόμη τομέας που ανέπτυξε τις λεπτομερείς σκηνές πάνω στην επιφάνεια του λίθου είναι η σφραγιδογλυφία. Οι σφραγίδες ήταν μια ευφυής λύση για την διασφάλιση του απορρήτου στην αρχαιότητα. Κάθε σφραγίδα με μοναδικό συμβολισμό πάνω στην επιφάνεια της ανήκε σε κάποιο πρόσωπο ή εκπροσωπούσε ακόμη και κοινότητες ή ανάκτορα. Το αποτύπωμα που άφηνε επάνω σε μια επιφάνεια, όπως ο νωπός πηλός, πιστοποιούσε ότι το σφραγισμένο προϊόν προέρχεται από το άτομο στο οποίο και ανήκει το σύμβολο της σφραγίδας. Εάν λοιπόν το σφράγισμα έφθανε ανέπαφο στον παραλήπτη του τότε γνώριζαν πως δεν είχε κλαπεί, νοθευτεί ή καταστραφεί από κάποιον τρίτο. Σε αντίθετη περίπτωση ήξεραν πως το περιεχόμενο είχε διαρρηχθεί. Οι σφραγιδόλιθοι ήταν μικρού μεγέθους και ποικίλου σχήματος. Μπορούσαν να κρέμονται ως περίαπτα από τον λαιμό ή τον καρπό. Η επιφάνεια του λίθου παρουσίαζε αναπαραστάσεις φυτών και ζώων , σπειρών, ροδάκων , γραμμών και προς το τέλος της Εποχής του Χαλκού ολοκληρωμένες σκηνές όπως αναπαραστάσεις λατρείας ή κυνηγιού κ.ά. Επίσης, συχνά απεικονίζονταν μυθικά όντα όπως γρύπες ή θεότητες με μαγικό χαρακτήρα ακριβώς για να αποτραπεί οποιαδήποτε παράνομη ενέργεια.
Ο ΛΙΘΟΣ ΣΤΑ ΑΝΑΚΤΟΡΑ
Ο λίθος φαίνεται πως αξιοποιήθηκε σε μεγάλο βαθμό και από τους αρχιτέκτονες της περιόδου. Τις πιο περίπλοκες κτηριακές κατασκευές αποτέλεσαν τα ανάκτορα. Ενδεικτικότερα όλων ήταν τα μινωικά, που διατηρήθηκαν σε αρκετά καλή κατάσταση. Εκεί χρησιμοποιήθηκε εκτεταμένα πωρόλιθος, γυψόλιθος (Κνωσσός) αμμόλιθος (Μάλλια & Ζάκρος). Οι τοίχοι των ισογείων τοιχοδομήθηκαν με αργούς λίθους συνδεδεμένους με λάσπη και ξύλινες δοκούς ώστε να συγκρατήσουν τους επάνω ορόφους, για τους τοίχους των οποίων επιλέγονταν ωμόπλινθοι. Πολύ σημαντική καινοτομία ήταν και οι κίονες (ξύλινοι) με τις λίθινες βάσεις τους, αλλά και οι λίθινες παραστάδες στους τοίχους που ενίσχυαν τη στήριξη των άνω πατωμάτων. Λίθινα ήταν επίσης τα σκαλοπάτια, τα κατώφλια, τα δάπεδα και τα θρανία εντός των αιθουσών. Για την κάλυψη της πρόσοψης σημαντικών οικοδομημάτων χρησιμοποιήθηκαν λαξευμένοι λίθοι, αλλά και λίθινα ιερά κέρατα καθοσίωσης, το κατεξοχήν σύμβολο της μινωικής θρησκείας. Τέλος, η προηγμένη κρητική αρχιτεκτονική είχε προβλέψει και τη δημιουργία αποχετευτικών λίθινων αγωγών και πήλινων σωλήνων τόσο στο ανάκτορο της Κνωσού όσο και της Φαιστού.
ΜΙΝΩΙΚΟ ΟΔΙΚΟ ΔΙΚΤΥΟ
Εξίσου σημαντική ανακάλυψη είναι και ένα σύστημα οδών και φυλακίων στη μινωική Κρήτη. Οι δρόμοι αυτοί ήταν πλαισιωμένοι από χαμηλούς τοίχους ογκολίθων. Τα κτίσματα που βρέθηκαν ανά διαστήματα ήταν είτε μικρά και ορθογώνια σαν φυλάκια είτε μεγαλύτερα με τοίχους από λαξευμένους ογκόλιθους. Συχνά, δίπλα υπήρχαν περίβολοι. Μια ερμηνεία για αυτό το εκτεταμένο δίκτυο είναι πως χρησίμευε για διακίνηση αγροτικών προϊόντων και ζώων σε ολόκληρη την Κρήτη. Τα μεγαλύτερα κτήρια ίσως χρησίμευαν για την προσωρινή διαμονή και ανεφοδιασμό εμπόρων, ενώ οι περίβολοι ως μαντριά για την ξεκούραση των ζώων.
ΜΥΚΗΝΑΪΚΕΣ ΟΧΥΡΩΣΕΙΣ
Η προστασία και η άμυνα αλλά και η επίδειξη ισχύος κατέστησαν αναγκαία την ανέγερση τειχών και συνεπώς τη χρήση λίθου, στις ακροπόλεις, τα οχυρά και τους οικισμούς. Οι οχυρώσεις αυτές ήταν πελώριες και οι λίθοι που χρησιμοποιούνταν μεγάλου μεγέθους, γι’ αυτό ονομάστηκαν κυκλώπειες. Σύνηθες φαινόμενο ήταν η ύπαρξη πυλών αλλά και προμαχώνων που τις προστάτευαν από οποιαδήποτε εισβολή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Πύλη των Λέοντων των μέσων του 13ου αιώνα π.Χ., η κεντρική είσοδος του ανάκτορου των Μυκηνών. Οριζόντιες στρώσεις ορθογωνίων λίθων πλαισιώνουν την κύρια είσοδο, η οποία στέφεται από ανάγλυφη διακόσμηση δυο λιονταριών σε εραλδική στάση και με έναν κίονα στο κέντρο. Μια ακόμη μυκηναϊκή λίθινη οχύρωση περιβάλλει την ακρόπολη του Γλα με πάχος τοίχων 5- 5,5 μέτρα και συνολικό μήκος 3 χλμ.! Διάφορες απόψεις έχουν προταθεί για το συγκεκριμένο εντυπωσιακό έργο με επικρατέστερες εκείνες που υποστηρίζουν πως ίσως χρησίμευε ως διοικητικό και αποθηκευτικό κέντρο ή ως οχυρό - σημείο ελέγχου των αποχετευτικών διωρύγων της Κωπαΐδας.
ΘΟΛΩΤΟΙ ΤΑΦΟΙ
Σημαντική ήταν η συμβολή των λίθων και στη δημιουργία των μεγαλόπρεπων θολωτών τάφων των Μυκηνών. Το βασικό τμήμα του τάφου, το κυκλικό έξαρμα στον βράχο, επενδυόταν εσωτερικά από σειρές λίθων που κορυφώνονταν σε μια εντυπωσιακή θόλο. Η θολωτή οροφή επετεύχθη χάριν ενός επιτυχημένου σχεδίου δόμησης κατά το εκφορικό σύστημα. Αυτό προαπαιτούσε κάθε σειρά λίθων να εξέχει ελαφρώς από την υποκείμενη της ενώ ταυτόχρονα η διάμετρος κάθε μιας να μειώνεται όσο προχωρούσε η κατασκευή προς την οροφή. Τέλος, στην οροφή τοποθετείτο η κλείδα, ένας λίθος που σφράγιζε το άνω τμήμα της κατασκευής. Η είσοδος των θολωτών τάφων πλαισιωνόταν και αυτή από λίθους και συχνά στο υπέρθυρο υπήρχε ανακουφιστικό τρίγωνο. Αυτό γινόταν για να ενισχυθεί η καλύτερη κατανομή του βάρους όλης της κατασκευής, που διαφορετικά μπορούσε να οδηγήσει στη κατάρρευση της εισόδου. Φυσικά, κάθε τάφος είχε τις δικές του ιδιαιτερότητες, ωστόσο το βασικό σχέδιο κατασκευής θόλου παραμένει το ίδιο.

archaiki naodomia

ΑΡΧΑΪΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
ΟΙ ΠΡΩΤΟΙ ΛΙΘΙΝΟΙ ΝΑΟΙ
Ένα μεγάλο άλμα συντελέστηκε στη μνημειακή αρχιτεκτονική όταν στα τέλη του 7ου - αρχές του 6ου αιώνα π.Χ. άρχισε η δημιουργία των πρώτων λίθινων ναών. Η ανάγκη για ανέγερση μνημείων που θα αντέχουν στις αντίξοες καιρικές συνθήκες και στη διάβρωση που προκαλείται με τον καιρό, οδήγησε τους αρχιτέκτονες να στραφούν σε ανθεκτικότερα υλικά. Έως τότε χρησιμοποιούσαν ξύλινους σκελετούς αλλά και πηλό, υλικά δηλαδή που ευκολά φθείρονταν. Μια αρχαιά παράδοση για το ναό του Απόλλωνα στους Δελφούς αναφέρει πως πριν δημιουργηθεί ο τελευταίος ναός του 6ου αιώνα, είχαν προηγηθεί άλλοι 5. Ο πρώτος λέγεται ότι φτιάχτηκε από κλαδιά δάφνης, ο άλλος από κερί και φτερά μέλισσας, ο τρίτος από χαλκό και ο τέταρτος από λίθο. Πράγματι, τα αρχαιολογικά ευρήματα επαληθεύουν την ύπαρξη ενός πώρινου ναού, χτισμένου περί το 650 π.Χ. Τη μετάβαση από τα φθαρτά υλικά στον λίθο, όμως, πιστοποιεί καλυτέρα το Ηραίο της Αρχαίας Ολυμπίας, ένας από τους πρωιμότερους δωρικούς ναούς που χτίστηκε περί το 600 π.Χ. Προκαλεί εντύπωση το γεγονός πως κανένας από τους κίονές του δεν είναι όμοιος με κάποιον άλλον και αυτό συμβαίνει διότι σύμφωνα με όσα παραδίδει ο Παυσανίας οι πρώτοι κίονες του ναού ήταν ξύλινοι και όταν αρχίσαν να φθείρονται σταδιακά αντικαταστάθηκαν από άλλους λίθινους. Ένα ακόμη παράδειγμα λίθινου ναού είναι αυτός της Αρτέμιδος στην Κέρκυρα που ανεγέρθηκε περίπου το 580 π.Χ. Η διακόσμηση του ναού είναι και αυτή λίθινη. Συγκεκριμένα το δυτικό αέτωμα έχει λαξευτεί από πωρόλιθο και απεικονίζει μυθικά οντά, τη Γοργώ με τα παιδιά της τον Πήγασο και τον Χρυσάορα (σύμφωνα με τη μυθολογία οι γιοι της Μέδουσας-Γοργούς ξεπήδησαν από το αίμα της όταν την έσφαξε ο Περσέας). Αν και το μάρμαρο ως ποιοτικότερο υλικό προτιμήθηκε για την κατασκευή των ναών, παρόλα αυτά η δαπανηρή αγορά και μεταφορά του αποτέλεσε ανασταλτικό παράγοντα για την εκτεταμένη χρήση του. Πολλοί ναοί εξακολουθήσαν τους επομένους αιώνες να χρησιμοποιούν άλλα τοπικά πετρώματα όπως τον ασβεστόλιθο, κροκαλοπαγείς λίθους, πωρόλιθο κά. 

lithoi ellinistikis

ΚΛΑΣΙΚΗ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
ΔΗΜΟΣΙΑ ΟΙΚΟΔΟΜΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΔΙΩΤΙΚΕΣ ΟΙΚΙΕΣ
Και για τα δημόσια κτήρια ισχύει η παράλληλη χρήση μάρμαρου με άλλα πετρώματα. Συχνά χρησιμοποιούνταν λιθόπλινθοι και μάλιστα κατά τη διάρκεια της κλασικής περιόδου παρακολουθούμε μια τυποποίηση και διάκριση των τύπων δόμησης. Ο πιο διαδεδομένος είναι το Ισοδομικό σύστημα, σύμφωνα με το οποίο ορθογώνιοι λίθοι τοποθετούνται σε σειρές ιδίου πάχους ή και διαφορετικού (Ψευδοϊσοδομικό σύστημα). Το Λέσβιον σύστημα δεν αποτελείται από ορθογωνίους λίθους, άλλα από πολυπλεύρους που δεν σχηματίζουν πλέον ξεκάθαρες σειρές άλλα αρμόζουν ακανόνιστα. Η πρόσοψή τους, πάντως, είναι λειασμένη. Τέλος, στο Τραπεζιόσχημο σύστημα μόνο οι οριζόντιες πλευρές είναι ευθείες ενώ οι κάθετες είναι πλαγίως τετμημένες και ενώνονται δημιουργώντας και πάλι σειρές. Πέραν της τοιχοποιίας, ο λίθος χρησιμοποιήθηκε και σε άλλα τμήματα των δημοσίων οικοδομημάτων. Ενδεικτικό παράδειγμα τα αρχαία θέατρα, τα οποία τον αξιοποίησαν σε μεγάλο βαθμό. Στο αρχαίο θέατρο του Διονύσου περί το 325 π.Χ. στο κοίλον δημιουργούνται λίθινα εδώλια ενώ τον 1ο μ.Χ. ανεγείρεται και λίθινη σκηνή. Όσον αφορά στις ιδιωτικές κατοικίες ο λίθος εξακολούθησε να χρησιμοποιείται στα θεμέλια και στις λίθινες βάσεις που συγκρατούσαν τον, κατά τα άλλα, πλίνθινο τοίχο, προκειμένου να αποφευχθεί η υγρασία.

ΣΦΡΑΓΙΔΟΛΙΘΟΙ
Η τέχνη της σφραγιδογλυφίας την Κλασική περίοδο εξελίσσεται σε μεγάλο βαθμό και πλέον αξιοποιεί ένα ευρύ φάσμα λίθων όπως τον χαλκηδόνιο, τον κορναλίνη, τον αχάτη, τον ιάσπη και την ορεία κρύσταλλο. Μεταξύ των δημοφιλέστερων θεμάτων, συναντούμε κεφάλες θεών, μυθολογικές σκηνές, ζώα και πτηνά. Κατά τη διάρκεια της Ελληνιστικής περιόδου οι σφραγιδόλιθοι προσαρμόζονται πάνω σε δαχτυλίδια και συνήθως απεικονίζουν πορτρέτα ελληνιστικών ηγεμόνων, θεούς και ήρωες. Πλέον, οι κατακτήσεις του Μ. Αλέξανδρου στην Ανατολή αυξάνουν τις εισαγωγές νέων πολύτιμων λίθων που επεξεργάζονται λεπτομερώς οι χαράκτες, ενώ αυξάνεται και η χρήση υαλόμαζας και πολυτίμων μετάλλων για την κατασκευή τους. Αξίζει να αναφερθεί πως μεγάλη παραγωγή σφραγιδόλιθων εντοπίζεται στην Αλεξάνδρεια την περίοδο της βασιλείας των Πτολεμαίων, σε μια προσπάθεια προβολής των ηγεμόνων μέσω της τέχνης.

ΨΗΦΙΔΩΤΑ
Κατά τη διάρκεια της Ελληνιστικής περιόδου άνθησε μια ακόμη ενδιαφέρουσα τέχνη που κοσμούσε τοίχους και δάπεδα, αυτή του ψηφιδωτού. Ήδη από τα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ. συναντούμε τα πρώτα ψηφιδωτά φτιαγμένα από βότσαλα. Σταδιακά όμως το βότσαλο έδωσε τη θέση του σε πολύχρωμους λίθους και γυαλί, τεμαχισμένα σε πολύ μικρά κομμάτια τα οποία τοποθετούνταν το ένα διπλά στο άλλο δημιουργώντας εικονιστικές σκηνές. Μεγάλο ποσοστό ψηφιδωτών στην Ελλάδα προέρχεται από το ανάκτορα της Βεργίνας και τις επαύλεις της Πέλλας. Ένα από τα εντυπωσιακότερα ψηφιδωτά της περιόδου βρέθηκε σε μια έπαυλη στην Πομπηία και απεικόνιζε την μάχη μεταξύ του Μεγάλου Αλεξάνδρου και του Δαρείου Γ’. Οι διαστάσεις του έργου είναι 2,72 x 5,13 μ. ενώ υπολογίζεται πως αποτελείται από περίπου 1,5 εκατομμύριο ψηφίδες! Ένα επίσης μεγάλων διαστάσεων ψηφιδωτό είναι αυτό που ανακαλύφθηκε προσφάτως στον τάφο της Αμφίπολης (4,5 x 3 μ.). Εκεί απεικονίζεται η αρπαγή της Περσεφόνης από τον Πλούτωνα, με τον Ερμή να οδηγεί το άρμα μακριά και την Περσεφόνη απελπισμένη να γυρνά το βλέμμα προς τα πίσω.

byzantini naodomia

ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
ΝΑΟΔΟΜΙΑ
Αναπόσπαστο τμήμα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής αποτελεί ο βυζαντινός λατρευτικός ναός. Στη διάρκεια των αιώνων οι τύποι των ναών εξελίχθηκαν σε ολοένα και περιπλοκότερα αρχιτεκτονήματα. Οι βασιλικές με ξύλινη στέγαση μετατράπηκαν σε τρουλαία οικοδομήματα ενώ σταδιακά εμφανίστηκαν και νέα εξελιγμένα αρχιτεκτονικά σχέδια, οι σταυροειδείς και οι οκταγωνικοί ναοί. Αυτοί εσωτερικά έφεραν κόγχες, κάμαρες, τρούλους, σταυροθόλια, τύμπανα, κατασκευές ιδιαίτερα εξεζητημένες. Ακόμη μια φορά λοιπόν, ο λίθος αποτέλεσε θεμελιώδες υλικό για την ανέγερσή τους. Τον 4ο, τον 5ο και τον 6ο αι.παρατηρείται ευρεία χρήση τοπικών λίθων όπως αυτός της Προκοννήσου, ο καρύστιος και ο ατράκιος λίθος, γρανίτης και άλλα πολυτιμότερα πετρώματα, όπως πορφυρίτης και μάρμαρα Θάσου, Πεντέλης και Αφροδισιάδας. Στην κυρίως τοιχοδομία χρησιμοποιούνταν κατά βάση ακατέργαστοι λίθοι και λιγότερο πλίνθοι που συνδέονται μεταξύ τους με ασβεστοκονίαμα. Συχνά συναντούμε εναλλασσόμενες στρώσεις λίθων και πλίνθων και κατά την Μεσοβυζαντινή περίοδο καθιερώνονται και δυο συστήματα τοιχοποιίας, το πλινθοπερίκλειστο και το σύστημα της κρυμμένης πλίνθου, που συνδυάζουν την πετρά με το τούβλο. Η περίτεχνη αυτή διακόσμηση ωστόσο περιορίζεται στις εξωτερικές επιφάνειες διότι οι αφανείς και οι εσωτερικοί τοίχοι κτίζονται από απλούς ακατέργαστους λίθους. Ένα συχνό φαινόμενο ήταν και η διακόσμηση των εξωτερικών τοίχων με σπόλια (τμήματα από παλαιά μνημεία). Από τον 6ο αιώνα ο λίθος θα χρησιμοποιείται και για την κατασκευή των καμαρών και των θολών.

ΚΑΣΤΡΑ ΚΑΙ ΟΧΥΡΩΣΕΙΣ
Οι βυζαντινές οχυρώσεις χωρίζονται σε πόλεις - κάστρα, φρούρια, μεμονωμένους πύργους και τείχη. Για τη δόμηση χρησιμοποιούνταν οι τοπικοί λίθοι της κάθε περιοχής, καθώς και υλικό από παλαιοτέρα μνημεία σε δεύτερη χρήση. Το ύψος των τειχών κυμαινόταν μεταξύ 7,5 και 10 μ. και το πάχος μπορούσε να φθάσει και τα 2 μ. Στην κορυφή έχουμε, πλέον, τις επάλξεις που ενίσχυαν την κάλυψη των αμυνομένων. Ανά διαστήματα τα τείχη διακόπτονταν από πύργους, πολυώροφους κτισμένους από το ίδιο υλικό. Στις πλευρές τους μπορεί να ανοίγονται τοξοθυρίδες, στενά παράθυρα που επιτρέπουν βολές με τόξα. Η κορυφή τους επιστέφεται με επάλξεις ίδιας μορφής με εκείνες των τειχών. Το σημαντικότερο οχυρωματικό έργο στη νότια Ελλάδα βρίσκεται στο κάστρο του Ακροκορίνθου οπού αποτελούσε στρατηγικής σημασίας σημείο για την είσοδο στην Πελοπόννησο. Τείχη μήκους 2.700 μ. περιέβαλλαν έναν ευρύτατο χώρο επάνω στον βράχο. Στα δυτικά, οπού το έδαφος ήταν ομαλότερο, δημιουργήθηκε μία διπλή ζώνη άμυνας με δύο επάλληλα τείχη, με μία μόνον πύλη το καθένα, που κατέστησαν τον Ακροκόρινθο απαραβίαστο. Ένα επίσης σημαντικότατο οχυρωματικό έργο είναι η πόλη του Μυστρά, που ιδρύθηκε από τους Φράγκους στις πρώτες δεκαετίες του 13ου αι., ως ένα μικρό φρούριο. Μετά τα μέσα του 13ου αιώνα πέρασε στον έλεγχο των Βυζαντινών και μετατράπηκε σε διοικητικό και εμπορικό κέντρο της περιοχής. Το αρχικό φρούριο μετατράπηκε στην ακρόπολη του Μυστρά, ο οποίος προστατευόταν από έναν ευρύ εξωτερικό περίβολο και ένα εσωτερικό διατείχισμα. Μεταξύ του εξωτερικού περιβόλου και του διατειχίσματος αναπτύχθηκε η κάτω πόλη, ενώ μεταξύ του τελευταίου και της ακρόπολης η επάνω πόλη, με τα παλάτια και τις κατοικίες των αξιωματούχων.

Εργασία της Ευαγγελίας Ράπτη, στο πλαίσιο της πρακτικής της άσκησης στο Μουσείο των Ηρακλειδών
Επιμέλεια κειμένου: Αφροδίτη Παγούνη