Πέμπτη, 21 Ιουλίου 2022

Απολογισμός των επιστατών των αγαλμάτων στο Ηφαιστείον

Απολογισμός των επιστατών των αγαλμάτων στο Ηφαιστείον

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΓΟΡΑ
Ο δημόσιος χώρος της Αρχαίας Αγοράς, βορειοδυτικά της Ακροπόλεως, άρχισε να διαμορφώνεται κατά την εποχή του Πεισίστρατου (6ος αι. π.Χ.), όταν η τυραννίδα ενίσχυσε και προώθησε την ανέγερση των πρώτων δημοσίων κτηρίων. Σταδιακά η περιοχή απέκτησε πολιτικό, θρησκευτικό και εμπορικό χαρακτήρα. Αποτέλεσε ένα σημείο συνάντησης εξέχουσας σημασίας για τον αθηναϊκό λαό, καθώς και τόπο γέννησης και ανάπτυξης του δημοκρατικού πολιτεύματος.

Η ονομασία «αγορά» προέρχεται από το ρήμα αγορεύω δηλαδή εκφωνώ λόγο. Η αγόρευση καθώς και η δυνατότητα ψηφοφορίας αποτελούσε αναπόσπαστο τμήμα της πολιτικής ζωής των Αθηναίων, στα πλαίσια της δημοκρατικής διακυβέρνησης της πόλης - κράτους. Πολλά κτήρια όπως τα Βουλευτήρια, το Δικαστήριο, η Θόλος, το εντευκτήριο δηλαδή των Πρυτάνεων της Βουλής, επιγραφές ψηφισμάτων, όροι, όστρακα και κλεψύδρες τα οποία σχετίζονταν με την συλλογική λήψη αποφάσεων, βρέθηκαν εντός των ορίων της Αρχαίας Αγοράς, αναδεικνύοντας τον πολιτικό χαρακτήρα της.

Με τον εμπορικό χαρακτήρα της περιοχής σχετίζονται άμεσα τα μέτρα και τα σταθμά που βρέθηκαν εκεί και, κατά κύριο λόγο, οι διάφορες Στοές που φαίνεται πως ανεγέρθηκαν σε διάστημα πολλών δεκαετιών. Μια από τις πρωιμότερες Στοές που συναντούσε κάποιος στην Αρχαία Αγορά είναι η Ποικίλη Στοά, η οποία πιθανότατα ανεγέρθηκε μεταξύ 475-460 π.Χ. και χρησιμοποιήθηκε ως χώρος συνάθροισης, εμπορικών συναλλαγών, αλλά και φιλοσοφικών συζητήσεων. Ονομάστηκε Ποικίλη εξαιτίας των πινάκων που διακοσμούσαν τους τοίχους της, στο εσωτερικό της. Ανάμεσα σε αυτούς λέγεται πως υπήρχαν και έργα του φημισμένου ζωγράφου, Πολυγνώτου. Αργότερα, ελληνιστικοί ηγεμόνες ανέλαβαν την ανέγερση παρόμοιων μεγαλόπρεπων κτισμάτων, θέλοντας να συνδέσουν το όνομά τους με την κοιτίδα του ελληνικού πολιτισμού, την Αθήνα. Ένα σπουδαίο μνημείο τέτοιου είδους, ανακατασκευασμένο πλέον, το οποίο συνδυάζει την αρχαιοελληνική αρχιτεκτονική με στοιχεία προερχόμενα από την Πέργαμο, είναι η Στοά του Αττάλου, διώροφο κτήριο στο πίσω μέρος του οποίου φιλοξενούνταν μικρά καταστήματα.

Τέλος, ο θρησκευτικός χαρακτήρας του χώρου, ο οποίος σχετιζόταν άμεσα με τους δυο προαναφερθέντες, εντοπίζεται σε ναούς και βωμούς που βρέθηκαν στον χώρο, όπως για παράδειγμα ο βωμός μπροστά από τη Στοά Ελευθερίου Διός, της οποίας η διαμόρφωση προσομοιάζει πολύ με αρχαίο δωρικό ναό.

Ο ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ ΚΑΙ Η ΕΠΙΓΡΑΦΗ
Το Ηφαιστείον, ένας περίστυλος μαρμάρινος δωρικός ναός, βρίσκεται στον λόφο του Αγοραίου Κολωνού και ήταν ορατός από τον χώρο της Αγοράς. Αποτελεί τον καλυτέρα σωζόμενο αρχαίο ναό των μέσων του 5ου αι. π.Χ. και είναι ιδιαίτερα γνωστός για τον πλούτο του γλυπτού του διακόσμου στις μετόπες του ναού με παραστάσεις της ζωής του Ηρακλή και του Θησέα, την ιωνική ζωφόρο αλλά και τα αετώματα του. Η ταύτιση του ναού με τον θεό Ήφαιστο δεν ήταν δεδομένη εξαρχής, καθώς πολλοί απέδιδαν τη λατρεία στον Θησέα. Ωστόσο, πολλές εγκαταστάσεις μεταλλοτεχνιτών σε κοντινή απόσταση από τον ναό, αλλά και η αναφορά του περιηγητή Παυσανία στην ύπαρξη δύο αγαλμάτων, του Ηφαίστου και της Αθηνάς, συνετέλεσαν στην απόδοση της λατρείας στον Ήφαιστο.

Ο Παυσανίας, περιηγητής του 2ου αι. μ.Χ. (110-115 μ.Χ. γέννηση) στο εκτενές έργο του, το οποίο ήταν βασισμένο στην αυτοψία, την καταγραφή των υλικών καταλοίπων και τη συγκέντρωση πλούσιου υλικού γραπτής και προφορικής παράδοσης, αναφέρει πως εισερχόμενος στον ναό αντίκρυσε ένα σύνταγμα αγαλμάτων του Ήφαιστου και της Αθηνάς. Δυστυχώς το έργο που πιστεύεται πως ήταν χάλκινο και το οποίο αποδίδεται στον Αλκαμένη, δεν έχει διασωθεί. Ελάχιστες πληροφορίες σχετικά με αυτά τα δυο αγάλματα μπορούμε να αντλήσουμε από τις μοναδικές σωζόμενες επιγραφές που βρέθηκαν κοντά στην Εκκλησία της Παναγίας Καπνικαρέας και οι οποίες καταγράφουν απολογισμούς των επιστατών κατά τη διάρκεια κατασκευής των αγαλμάτων. Το περιεχόμενο της καταγραφής ήταν σημαντικό και για τον λόγο αυτό χαράχτηκε πάνω σε λευκή λίθινη πλάκα, ώστε να διατηρηθεί σε εξωτερικό χώρο και να μη διαβρωθεί εξαιτίας των καιρικών συνθηκών. Αυτή η καταγραφή χρονολογείται μεταξύ 421/20-416/15 π.Χ., μας πληροφορεί για τα υλικά που χρειάστηκαν προκειμένου να κατασκευαστεί το σύνταγμα δηλαδή, χαλκός, κασσίτερος, μόλυβδος, ξύλα και λίθοι, καθώς και για το ποσό που δαπανήθηκε για την αγορά αυτών.

ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΑΓΑΛΜΑΤΩΝ ΗΦΑΙΣΤΟΥ ΚΑΙ ΑΘΗΝΑΣ
Βασισμένοι στην κοστολόγηση του έργου, οι ερευνητές θεωρούν πως πιθανότατα τα δυο αγάλματα να ήταν μεγαλύτερα του φυσικού μεγέθους. Στην αριστερή πλευρά (όπως κοιτά ο θεατής) στεκόταν η Αθηνά ενώ στην δεξιά ο Ήφαιστος και οι κεφάλες τους πιστεύεται πως ήταν στραμμένες προς το κέντρο.
Ως προς την εμφάνιση των δυο χάλκινων αγαλμάτων υποστηρίζεται πως ο Ήφαιστος είχε αποδοθεί ως ένας γενειοφόρος εργάτης, παραπέμποντας στην ενασχόληση του με τη χειρωνακτική μεταλλουργική εργασία, φορώντας εξωμίδα, ενώ η κεφαλή του καλυπτόταν από πίλο. Πιθανότατα στο ένα χέρι του κρατούσε σφυρί ενώ κοντά του ίσως να υπήρχε και κάποιο αμόνι. Η Αθηνά από την άλλη πλευρά φορούσε στην κεφαλή περικεφαλαία και ήταν ενδεδυμένη με μακρύ ιμάτιο. Πιθανότατα είχε υψωμένο το δεξί της χέρι που στηριζόταν σε δόρυ, ενώ προέτεινε προς τον θεατή το αριστερό.

Οι απόψεις διίστανται σχετικά με το τι μπορεί να υπήρχε πάνω σε αυτό, με τις επικρατέστερες να την θέλουν να κρατά σπονδική φιάλη. Άλλοι, ωστόσο, θεωρώντας πως η κοινή εμφάνιση των δυο θεών συνδέεται με τον μύθο του Εριχθόνιου, πιστεύουν πως ίσως κρατούσε τον ίδιο τον Εριχθόνιο σε βρεφική ηλικία. Σύμφωνα με τον μύθο, ο Ήφαιστος αποπειράθηκε να συνευρεθεί ερωτικά με την Αθηνά. Εκείνη τον απώθησε και τελικά το σπέρμα του κατέληξε στη γη, η οποία συνέλαβε τον Εριχθόνιο. Η Γη γέννησε το παιδί των δυο θεοτήτων το οποίο ήταν μισός άνθρωπος και μισό φίδι. Κάποιοι ερευνητές υποστηρίζουν πως στο βάθρο των αγαλμάτων αναπαρίστατο σε ανάγλυφο και η γέννηση του Εριχθονίου. Επίσης, συχνά σε αναπαραστάσεις του συντάγματος, ανάμεσά στους δυο θεούς υπάρχει ένα υπερμέγεθες ανθέμιο (το οποίο αναφέρεται στην επιγραφή) σε σχήμα κορμού δέντρου που απολήγει σε ένα ευμέγεθες άνθος πάνω στο οποίο στηριζόταν και η ασπίδα της Αθηνάς, η οποία θα έφερε γοργόνειο. Ωστόσο, δεν μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα κάτι τέτοιο, εφόσον προτεινόμενες αναπαραστάσεις βρίσκουμε σε ποικιλία παραλλαγών . Παρόλα αυτά οι περισσότεροι μελετητές συμφωνούν πως τα δυο αυτά χάλκινα αγάλματα απετέλεσαν πηγή έμπνευσης για πολλές μεταγενέστερες απεικονίσεις των μορφών των δύο θεών.

Εργασία της Ευαγγελίας Ράπτη, στο πλαίσιο της πρακτικής της άσκησης στο Μουσείο των Ηρακλειδών
Επιμέλεια κειμένου: Αφροδίτη Παγούνη

ΠΗΓΕΣ

Δ.Πλάντζος, Ελληνική Τέχνη και Αρχαιολογία, 1200-30 π.Χ. Αθήνα: Καπόν (2016)

J.M.Camp, Οι Αρχαιότητες της Αθήνας και της Αττικής. Αθήνα: Καρδαμίτσα (2009)

M.Pretzler, Pausanias. Travell Writing in Ancient Greece. Μπρίστολ: Bristol Classical Press (2007)

file:///C:/Users/User/Desktop/ΜΟΥΣΕΙΟ%20ΕΠΙΓΡΑΦΕΣ/3-Πηγές%20Γνώσης%20Πηγές%20Μνήμης-Επιγραφικό%20Μουσείο%20Το%20μουσείο%20Αρχείο.pdf

https://www.ascsa.edu.gr/uploads/media/oa_ebooks/oa_hesperia_supplements/HS5.pdf

http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/anthology/inscriptions/page_062.html

https://escholarship.org/uc/item/4920f86g

https://warwick.ac.uk/fac/arts/classics/intranets/students/modules/greekreligion/database/clulbx/

https://www.academia.edu/8259332/Alkamenes_Cult_Statues_for_the_Hephaisteion_An_Analysis_of_Attempted_Reconstructions

https://www.classicist.org/articles/classical-comments-the-hephaisteion-and-its-adaptations/

https://www.britannica.com/topic/Theseum

http://www.ime.gr/chronos/05/gr/culture/1223sculp_rich.html

https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/file/lib/default/data/2775590/theFile/2775601

https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/mythology/lexicon/metamorfoseis/page_089.html