Τρίτη, 12 Οκτωβρίου 2021

Ένδοξα κεφάλαια της μυκηναϊκής μηχανικής (Μέρος 2)

Ένδοξα κεφάλαια της μυκηναϊκής μηχανικής (Μέρος 2)

Αρχαιολογικά ευρήματα, σε όλη την Ελλάδα και σε πολλές περιοχές της Μεσογείου (από τη Συρία μέχρι τη Σαρδηνία), επιβεβαίωσαν ένα μεγάλο μέρος της υποτιθέμενης τεχνοφιλίας των Αχαιών, δηλαδή του μυκηναϊκού κόσμου. Κατά το δεύτερο μισό της 2ης χιλιετίας π.Κ.Ε., οι Μυκηναίοι ανέπτυξαν μία προηγμένη Τεχνολογία, πολλούς αιώνες πριν από την κλασική και την ελληνιστική εποχή που φαίνεται να μελετώνται καλύτερα από αυτής της απόψεως.

Έργα ελέγχου πλημμυρών και αποστράγγισης της γης
Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η γεωργία ήταν ο κύριος πλούτος των ελληνικών περιοχών – ενώ μόνο ένα μικρό μέρος του εδάφους ήταν καλλιεργήσιμο. Εξάλλου, το μεγαλύτερο μέρος αυτού του καλλιεργήσιμου εδάφους βρισκόταν σε κλειστές κοιλάδες, που πλημμύριζαν σχεδόν κάθε χρόνο. Συνεπώς, ο έλεγχος των πλημμυρών και η αποστράγγιση της γης ήταν υψίστης σημασίας για τον μυκηναϊκό κόσμο. Η προηγμένη υδραυλική τεχνολογία που ανέπτυξαν οι Μυκηναίοι από τα μέσα της 2ης χιλιετίας π.Κ.Ε. εντυπωσιάζει με την ορθολογικότητά της, με τη μεγάλη κλίμακα των εφαρμογών της, καθώς και με την αποτελεσματικότητά της. Με βάση τα παραδείγματα τέτοιων έργων ελέγχου πλημμυρών που εκτελέστηκαν στον Φενεό, την Τίρυνθα, τη Θίσβη και την Κωπαΐδα, μπορεί κανείς να περιγράψει τα βασικά χαρακτηριστικά τους ως εξής:

Πρώτη λύση: Τα νερά του πλημμυρισμένου χειμάρρου συγκρατούνται σε μια τεχνητή λίμνη που δημιουργείται με τη βοήθεια ενός χωμάτινου φράγματος, το οποίο καλύπτεται από ένα προστατευτικό στρώμα λιθοδομής. Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, τα νερά αυτά χρησιμοποιούνται για άρδευση μέσω ενός συστήματος μικρών καναλιών· αυτή ήταν η περίπτωση π.χ. του αρκαδικού Ορχομενού (Παυσανίας 8.23.2), καθώς και αργότερα της Μαντινείας (Θουκυδίδης, 5.65). Τα σχετικά φράγματα (που περιείχαν έναν πυρήνα αργίλου) είχαν ύψος 3,0 μέτρα και είχαν μερικές εκατοντάδες ή ενίοτε μερικές χιλιάδες μέτρα μήκος.
Δεύτερη λύση: Όταν μια τέτοια τεχνητή λίμνη δεν ήταν επαρκής (ή ίσως δεν ήταν καθόλου εφικτή), ακολουθούσαν μια άλλη λύση. Πρώτον, ο χείμαρρος εκτρέπεται έξω από τις καλλιεργούμενες εκτάσεις μέσω ενός κατάλληλου μεγάλου καναλιού. Δεύτερον, το κανάλι αυτό εκτείνεται προς την περίμετρο της κοιλάδας, κοντά στους περιβάλλοντες λόφους, έτσι ώστε η εκροή νερού να διευκολυνθεί μέσω των υφιστάμενων τάφρων στους καρστικούς ασβεστόλιθους αυτών των λόφων. Το εσωτερικό ψηλό γέμισμα που σχηματίζει αυτό το κανάλι (στην πλευρά της κοιλάδας) έχει πλάτος 20 έως 30 μέτρα και καλύπτεται από κατάλληλη λιθοδομή, προστατεύοντας το γέμισμα από τη διάβρωση. Αυτή η κατηγορία λύσεων ανήκει στα θαυμαστά έργα του δεύτερου συστήματος αποστράγγισης της Κωπαΐδας, κατά τον 14ο και 13ο αιώνα π.Κ.Ε. Αυτό το γιγαντιαίο τεχνικό επίτευγμα αξίζει μια πιο λεπτομερή περιγραφή:
α) Με φράγμα μήκους 1 χιλιομέτρου, βόρεια του (βοιωτικού) Ορχομενού, τα νερά του Μέλανα ποταμού συλλέγονταν σε τεχνητή λίμνη (12 τ.χλμ).
β) Δύο χιλιόμετρα βορειοανατολικά του Ορχομενού, τα νερά του βοιωτικού Κηφισού εκτρέπονται μέσω ενός εντυπωσιακού καναλιού, μήκους 25 χιλιομέτρων, το οποίο μεταφέρει τα νερά αυτά κατά μήκος της βόρειας όχθης της κοιλάδας - σε άμεση επαφή με τον καρστικό ασβεστόλιθο του βουνού, μέχρι το ανατολικό άκρο της κοιλάδας. Αυτό το κανάλι έχει πλάτος 40,0μ και βάθος 2,50μ· ήταν πλωτό και εξυπηρετούσε αποτελεσματικά τις μεταφορές μεταξύ της πρωτεύουσας του Ορχομενού και των πολύ εύφορων αγροτικών περιοχών του Γλα: κατάλληλες επιχωματώσεις εξυπηρετούσαν τον σκοπό αυτό.
γ) Η γεωμορφολογία του βορειοανατολικού άκρου της κοιλάδας της Κωπαΐδας επιτρέπει την αποστράγγιση μιας έκτασης 20 τ.χλμ με τη βοήθεια φράγματος μήκους 3 χιλιομέτρων και τάφρου μήκους 5 χιλιομέτρων, που κατευθύνεται βόρεια και συναντά το μεγάλο κανάλι. Στη μέση αυτής της αποστραγγισμένης έκτασης βρίσκεται ο λόφος "Γλας", έδρα της διοίκησης αυτής της τοπικής πλούσιας γεωργικής οικονομίας.
δ) Ακολούθως, το μεγάλο κανάλι καταλήγει σε μια μεγάλη έκταση συγκράτησης νερού που χαρακτηρίζεται από ένα τοπικό σύστημα τάφρων.
ε) Ωστόσο, φαίνεται ότι περιστασιακά αυτές οι τάφροι δεν ήταν επαρκείς για την αποστράγγιση αυτών των υδάτων στη θάλασσα. Έτσι, μια σήραγγα ανοίχθηκε (διατομής περίπου ίσης με 1,45μ X 1,75μ και 10% διαμήκη κλίση), μεταφέροντας τα ύδατα αυτά στον όρμο της Λάρυμνας στον κόλπο της Εύβοιας. Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι η σημερινή υφιστάμενη σήραγγα κατασκευάστηκε κατά την ελληνιστική περίοδο.
στ) Έτσι, με τη βοήθεια αρκετών άλλων περιφερειακών γεμισμάτων, η αποστραγγισμένη καλλιεργούμενη γη αυξάνεται σημαντικά. Η κεντρική της έκταση (εμβαδού 120 τ.χλμ) είναι μάλλον ξηρή κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, λειτουργώντας μόνο ως βοσκότοπος.
Αυτό το γιγαντιαίας κλίμακας σύστημα αποστράγγισης της γης εξηγεί τον πλούτο των «δώδεκα πόλεων της Κωπαΐδας» που ανέφερε ο Όμηρος, και αποτελεί άλλη μια απόδειξη της θεμελιώδους τεχνοφιλίας των Αχαιών.
Στο ίδιο πλαίσιο, αξίζει να σημειωθεί άλλη μια κατηγορία μυκηναϊκών έργων ελέγχου πλημμυρών για την προστασία του εδάφους της Ολυμπίας, όπου διεξάγονταν οι ιππικοί Αγώνες. Αυτό το κομμάτι γης διαβρώθηκε τόσο από τον ποταμό Αλφειό όσο και από τον παραπόταμό του, Κλαδέο, κοντά στην περιοχή της διασταύρωσής τους. Τα έργα αποτελούνταν από δύο κύρια στοιχεία: (1) Ένα ρυθμιστικό τείχος μήκους 500μ κατά μήκος της ανατολικής όχθης του Κλαδέου· το τείχος, το οποίο είχε έναν πυρήνα (φτιαγμένο από άργιλο και μικρές πέτρες) και καλυμμένες πλευρές λιθοδομής (φτιαγμένες από μεγάλες πέτρες 0,70μ), είχε διατομή περίπου 3,00 επί 3,00 μέτρα. (2) Ένα μεγάλο γέμισμα κατά μήκος της βόρειας όχθης του ποταμού Αλφειού (βλ. επίσης: Παυσανίας, Ηλιακά, 20/15). Η περιοχή που περιλαμβάνεται στη γωνία αυτών των δύο προστατευτικών έργων, στη συνέχεια επιχωματώθηκε, και εξακολουθεί να διατηρείται άθικτη μέχρι τις ημέρες μας.

Απόδοση αποσπάσματος από το βιβλίο : Tassios T. P., On Technology In Ancient Greece, 2018 Angelakis, Athens, από την Αφροδίτη Παγούνη